Dəmir Gədəbəyli – Sən Yadıma Düşəndə

Standard

Gül açar, dünya gülər, aləmə nur səpilər,
Sən yadıma düşəndə.
Gül açar, dünya gülər, aləmə nur səpilər,
Sən yadıma düşəndə.

Gecə olsa, gecə olsa ay çıxar, ay çıxar,
Qaranlıqlar çəkilər, qaranlıqlar çəkilər.
Gecə olsa, gecə olsa ay çıxar, ay çıxar,
Qaranlıqlar çəkilər, qaranlıqlar çəkilər.

Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.
Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.

Kaş, əlim sənə çata, kaş, ünüm sənə yetə,
Sən yadıma düşəndə.
Kaş, əlim sənə çata, kaş, ünüm sənə yetə,
Sən yadıma düşəndə.

Mən təzədən, mən təzədən gələrəm, gələrəm
Sevmək üçün həyata, sevmək üçün həyata.
Mən təzədən, mən təzədən gələrəm, gələrəm
Sevmək üçün həyata, sevmək üçün həyata.

Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.
Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.

Mən təzədən, mən təzədən gələrəm, gələrəm
Sevmək üçün həyata, sevmək üçün həyata.
Mən təzədən, mən təzədən gələrəm, gələrəm
Sevmək üçün həyata, sevmək üçün həyata.

Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.
Gün olar, gündüz olar, şəfəq geyer düz-dünya.
Bir dünyamı qovuşar, dünyamı qovuşar
Sevinc dolu yüz dünya.

Mehman Göytepeli – Qalmayıb

Standard

Mehman Göytepeli

Daha o gözlərin çəkilib sehri,
Başımı döndərən halı qalmayıb,
Sovulub bağçası, talanıb bağı,
Dəymişi tökülüb, kalı qalmayıb.

Düşüb hərarəti, azalıb günün,
Batmışam şehinə dumanın çənin,
Dördnala çapdığım “Eşq səmənd”inin,
Sökülüb pəncəsi, nalı qalmayıb.

“Vağzalı” içinə “Cəngi” qarışıb,
Axıb gözlərinin rəngi qarışıb,
O şux qamətinin, dəngi qarışıb,
Lale yanağının xalı qalmayıb.

Hanı o məqamlar, o, anlar hanı?!
Uzanıb gecələr sökülmür danı,
Səninçün yazdığım sevgi dastanı,
Beləcə qurtarıb, dalı qalmayıb…

Dahi və sadə Azərbaycanlı – Lütfi Zadə

Standard

Lütfəli Rəhim oğlu Əsgərzadə1

Azərbaycanlı alim Lütfəli Rəhim oğlu Əsgərzadə (Lütfi Zadə) vəfat etdi.

12.08.2017

Azərbaycanlı alim, süni intelellekt sahəsində qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi, Kaliforniya Berkli Universitetinin professoru Lütfəli Rəhim oğlu Əsgərzadə 4 fevral 1921-ci ildə Bakıda anadan olub.

Lütfi Zadə ilk təhsilinə Bakıdakı 16 saylı məktəbdə başlayıb. Məşhur riyaziyyatçı 1946-ci ildən ABŞ-da Massaçusets texnologiya institutunu bitirib, 1949-cu ildə Nyu-Yorkun Kolumbiya universitetində elmlər doktoru alimlik dərəcəsini alıb.

Lütfi Zadə dünya şöhrətini 51 il əvvəl süni intelellekt sahəsində qeyri-səlis məntiqi (fuzzy logic) nəzəriyyəsini hazırlayaraq qazanıb.

Allah rahmet eylesin…

Dahi və sadə Azərbaycanlı – Lütfi Zadə

(Qənirə Paşayeva, ABŞ, 2008-ci il)

Onun elmdə inqilaba səbəb olan qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinə qədər Aristotel məntiqi ilə mühakimə yürüdən beyin, dünyanı yalnız ağ və ya qara rəngdə qavrayır. Lütfi Zadə məntiqi isə dünyanı bütün çalarları ilə qavramağa imkan verir. O, öz məntiqi və nəzəriyyəsi ilə dünya elmində də, insanın həyata fəlsəfi baxışında da çox böyük inqilab etdi… Bu nəzəriyyə insanı dünyanı daha rəngarəng görməyə, qavramağa və bununla da gərgin dünyanı daha da gərginləşdirməməyə, özünün və başqalarının həyatını yüngülləşdirməyə çağınr və yollarını göstərir.
Bu, elmdə elə böyük bir inqilab idi ki, elmi yeniliklərə və inkişafa xüsusi diqqət verən ABŞ-da 20 ilə yaxın müddət ərzində elmi çevrələr bu nəzəriyyəyə soyuq və ehtiyatla yänaşdılar. Çünki L.Zadənin çoxmənalı (kəsilməz qiymətli!) məntiqi Aristotelin ikili (binar) məntiqini sözün həqiqi mənasında alt-üst edirdi. Aristotel deyirdi ki, bir müddəa ya doğru, ya da yalan ola bilər. L.Zadə isə sübut edirdi ki, hər bir müddəanın doğruluq dərəcəsi doğru ilə yalan arasında (və ya sıfırla bir arasında) kəsilməz qiymətlər alır. Bu məntiqdə tolerantlıq, dözümlülük daha çoxdur, ittiham, günahlandırma daha azdır. Bu məntiqdə real həyatı daha dürüst inikas etmək qabiliyyəti var. O, qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi ilə elmdə elə bir inqilab etmişdi ki, onun nəticələrindən eyni zamanda iqtisadiyyatda, psixologiyada, linqvistikada, siyasətdə, fəlsəfədə, sosiologiyada, dini məsələlərdə, münaqişə problemlərində də geniş istifadə oluna bilərdi. Necə ki bu gün çox geniş istifadə olunur. Onun qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinə aid elmi işlərini oxumaq, öyrənmək, məncə, bu gün siyasətlə məşğul olan insanlar, insan psixologiyası ilə məşğul olan mütəxəssislər, həkimlər və s. üçün çox əhəmiyyətli ola bilər. Məsələn, Aristotel məntiqinə görə, bir adam ya dostdur, ya düşmən. L.Zadə məntiqinə görə isə dostla düşmən münasibətləri arasında sonsuz sayda münasibət dərəcəsi var (məsələn: tanış, neytral, çox yaxın dost, maraqlar dostu və s.). Onun bu nəzəriyyəsi təkcə elm adamları üçün maraqlı deyil. Əslində hər bir insan, hər bir siyasətçi və başqa peşə sahibi də onun bu nəzəriyyəsindən geniş yararlana bilər. Elə mənim kimi…
Onun haqqında çox oxumuşdum. Elmə gətirdiyi yeniliklər, dünyanın bu yeniliklərdən əldə etdiyi böyük nəticələr və qazanclar içimdə bu dahi alimlə görüşmək, onunla nəzəriyyələri ilə bağlı fikir mübadiləsi aparmaq, çoxlu suallarıma cavab almaq istəyi doğurmuşdu. Çünki bir azərbaycanlı olaraq, bu dahi azərbaycanlı ilə sözün əsil mənasında fəxr edirdim!
Hər bir millət dünyaya, bəşər tarixinə bəxş etdiyi böyük insanları ilə fəxr edir. Bü cür insanlar təkcə öz milləti üçün deyil, bütün dünya və insanlıq üçün böyük işlər görür və öz adı kimi, millətinin də adını tarixə yazır. Bəzən bir insan bir millətin dünyaya tanıdılmasında çox böyük rol oynayır və ya oynaya bilər.
Mehriban və sadə insan
Həmyerlimiz O.Babazadənin və M.Səmədin çəkdiyi çox gözəl bir film «Uzaq və yaxın Lütfi Zadə» filmini seyr etdikdən sonra onunla təkcə dahi alim kimi elmi işlərindən deyil, bir azərbaycanlı kimi də səmimi söhbət etmək istəyirdim. Onunla uzun illərdir yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi ABŞ-ın Kaliforniya Ştatında tanış olduq. Qarşımda bəzilərinin düşündüyü kimi soyuq və uzaq amerikalı alim L.Zadə yox, mehriban və yaxın, sadə azərbaycanlı L.Zadə dayanmışdı. Bu insanda məni ilk heyrətləndirən həddən artıq sadəlik və mehribanlıq idi. Bir neçə dəqiqə ərzində dostlaşıb çox mehribancasına söhbətə başladığımız bu insan adı dünya elminin nəhəngləri ilə bir sırada çəkilən bir alim, qeyri-səlis məntiqin atası hesab olunan Lütfi Zadə idi. Həddən artıq səmimi və mehriban Lütfi Zadə…
Dünya elmində inqilab edən dahi azərbaycanlı
Maraqlıdır ki, uzaq San-Fransiskoda milli mətbəximizin ən gözəl təamlarının olduğu bir restoranda masa arxasında Azərbaycandan gəlmiş millət vəkilləri, Los-Ancelesdəki baş konsulumuz və konsulluğun əməkdaşları, bir sözlə, soydaşları arasında olmaqdan və söhbətlərdən çox razı görünürdü. Elə biz də… Bu, bizim üçün Kaliforniyada keçirdiyimiz görüşlərin bəlkə də ən maraqlısı idi. Azərbaycanla bağlı çoxlu suallar verirdi. Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş əraziləri, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində vəziyyətin nə yerdə olması, Azərbaycanın inkişafı, iqtisadi potensialı, ölkəmizin keçdiyi yol, elm, mədəniyyət və bir çoxlu sahələrdə müzakirələr edirdik. Görüş saatlarla davam etdi. Heç kəs ayrılıb getmək istəmirdi. Bizim üçün də onunla söhbət çox maraqlı idi. Masada yerimiz yanaşı olduğundan onunla daha çox söhbət etmək imkanım vardı və bu dahi alimi, azərbaycanlını daha yaxından tanımaq istəyirdim.
Onun uşaqlığı Azərbaycanın ən ağrılı dövrlərinə təsadüf edib. 1921-ci ildə Bakıda ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Əslən Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil şəhərindəndir. Azərbaycanlılar üçün ən müqəddəs şəhərlərdən biri, onun və mənim üçün çox doğma olan Ərdəbildən danışdıq, bir az da doğmalaşdıq.
Bakıda 16 saylı məktəbin şagirdi olub. Elə uşaqlıqdan bütün gününü kitablarla keçirirmiş. Evlərindəki böyük kitabxana onun ən sevimli yeri olub. Onu görənlər və tanıyanlar, ailənin yaxın insanları bütün gününü kitab oxumaqla keçirən bu istedadlı oğlanın böyük gələcəyi olacağını deyirmiş. Amma çox kiçik yaşlarında, daha doğrusu, 9 yaşı olanda ailəsi ilə birlikdə Bakını tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Ailəsinin təkrar İrana qayıtmasına səbəb 1932-ci ildə SSPİ-nin tətbiq etdiyi yeni qaydalar olub.
Bu qaydalara görə Cənubi Azərbaycanda olan Azərbaycanlılar ya sovet vətəndaşlığı qəbul etməli ya da ölkəni tərk etməli idilər… Sovetlərin həyata keçirdiyi bir çox addımlardan narazı olan ailə İrana köçür (Amma Bakıda yaxın qohumları qalır və L.Zadənin onlarla əlaqələri bu günə qədər davam edir). Və onun həyatında yeni mərhələ başlayır…
Amerika… Böyük arzu və elmi inqilablara aparan yol
Amerikanı çox sevir. Uzun illərdir fəaliyyət göstərdiyi Berklidəki Kaliforniya Universiteti onun üçün həddən artıq əzizdir. Buranı həyatının bir parçası bilir. O, hazırda Berkli Universitetinin Kompüter elmləri kafedrasının ömürlük professoru seçilmiş yeganə şəxsdir və azərbaycanlıdır. Fəxr etməyə dəyər!
Amerikaya gəldiyi ilk illərdən qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin yaranmasına qədər keçdiyi yolu soruşuram. Xəyala dalır. Sonra masanın üstündəki milli mətbəximizin şahı olan plovdan yeməyimi məsləhət görür və əlavə edir ki, Azərbaycan mətbəxini çox sevir, bizim mətbəximiz dünyanın ən ləzəttli mətbəxlərindən biridir.
Bakıdan Tehrana köçəndən sonra ailəsi onu İranda amerikalıların Abors missioner məktəbinə qoyub. Artıq Tehran Universitetində oxuduğu illərdə Amerikada elmin inkişafı üçün daha yaxşı şəraitin olduğu və gələcək fəaliyyətini bu ölkəylə bağlamaq barədə düşünür. 1944-cü ildə Birləşmiş Ştatlara gələn Lütfi Zadə öz həyatını həmişəlik bu ölkə ilə bağlayır. Onu beynəlxalq aləmə tanıdan ilk işi isə qeyri-stasionar dövrələrin tezlik analizi məsələsi olur. 1952-ci ildə Ç.Raqassini ilə birlikdə Vinerin ekstrapolyasiya nəzəriyyəsinin maraqlı ümumiləşməsini təklif edir. Elə həmin il də diskret sistemlər üçün Z-çevirmə metodunu işləyir. Artıq 1957-ci ildə o, elektrik mühəndisliyi sahəsində Kolumbiya Universitetinin professoru olur və kibernetikanın atası hesab olunan məhşur alim Norbert Vinerin tövsiyəsiylə Kaliforniyaya köçür. Berklidəki Kaliforniya Universitetində kompüter elmləri və elektrotexnika kafedrasına başçılıq edir. 1963-cü ildə idarəetmə nəzəriyyəsini kökündən dəyişdirən vəziyyətlər fəzası yanaşmasını təklif edir və Çarlz Dezoirlə birlikdə «Xətti sistemlər nəzəriyyəsi» kitabını nəşr etdirir. Beləliklə, 1960-cı illərin ortalarında L.Zadə sistemlər nəzəriyyəsi, avtomatik idarəetmə nəzəriyyələri və onların tətbiqi sahəsində ən tanınmış mütəxəsislərdən birinə çevrilir. 1965-ci ildə isə qeyri-səlis çoxluqlara aid “Fuzzy Sets” elmi məqaləsini dərc etdirdikdən sonra isə onu artıq bütün dünyanın elm çevrələri tanıyırdı. Onun bu işi bütün dünyada böyük rezonansa səbəb olmuşdu və elmdə yeni istiqamətin əsasını qoymuşdu. O, elmi araşdırmalarla sübut edirdi ki, təbii dilə əsaslanan real insan mühakimələri ənənəvi riyazi formalizmlər çərçivəsində verilə bilməz. Onun bu elmi yeniliyi, inqilabı ilk zamanlar riyaziyyatçılar arasında soyuq və ehtiyatla qarşılansa da bir neçə il sonra bütün dünya ondan yararlanmağa başlayıb.
Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiqi və ya dünya elmində inqilab
Süfrəyə çay gəlir. Azərbaycanda insanların onu yaxşı tanıdığını və fəxr etdiyimizi deyirəm. Sonra da soruşuram ki, niyə Azərbaycana gəlmir? “Gələrəm”, deyir və işlərinin çoxluğundan, dünyanın müxtəlif yerlərində keçirilən elmi konfrans və simpoziumların sıxlığından şikayətlənir. İlin böyük çox hissəsini Avropada elmi konfranslarda, toplantılarda iştirak etdiyini deyir. Millət vəkillərimiz və baş konsulumuz da daxil olmaqla onu tezliklə Azərbaycanda görmək istədiyimizi, onun fikir və söhbətlərinə elmi ictimaiyyətlə yanaşı insanlarımızın da ehtiyacı olduğunu deyirik. Zarafatla, “cənab Lütfi Zadə, siz ilk növbədə bir azərbaycanlı olaraq tez-tez gəlməlisiniz”, deyirəm. O da hamımıza gələcəyinə dair vəd verir…
Sonra söhbət yenidən Lütfi Zadəyə dünya şöhrəti, aparıcı dünya şirkətlərinə isə böyük məbləğlərdə gəlir gətirən qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin keçdiyi keşməkeşli yola gəlir…
1965-ci ildən hazırlanan nəzəriyyə Amerika elmi ictimaiyyəti tərəfindən soyuq və ehtiyatla qarşılanıb. Amma elmi inqilab və yeniliklərdən məharətlə istifadə edən yaponlar bu elmi inqilabı diqqətindən kənarda qoya bilməzdilər və qoymayıblar. 1980-ci illərdən başlayaraq, yapon alimləri bu elmi inqilabdan yararlanmağa başlayıblar. Bu nəzəriyyənin tətbiqi Yaponiyaya milyardlarla dollar qazandırıb. Bu gün də Yaponiyanın «Mitsubişi», «Toşiba», «Soni», «Kanon», «Sanyo», «Nissan», «Honda» və digər nüfuzlu şirkətləri Lütfi Zadənin elmə gətirdiyi nəzəriyyə və yeniliklərdən foto və videokameralar, paltaryuyan maşınlar, vakuum kimyəvi təmizləyicilər istehsalında, avtomobillərin, qatarların, sənaye proseslərinin idarə olunmasında geniş istifadə edirlər. Hazırda Yaponiyanın «Umtaçi», «Mitsubişi», «Toşiba», «Soni», «Orison», «Kanon», «Riqo», «Sanyu» kimi tanınmış şirkətləri Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsindən istifadə edib böyük iqtisadi gəlir götürürlər. Məsələn, Yaponiyada «Panasonik» və «Kvassar» adı altında mallar istehsal edən «Mitçüsita» şirkəti qeyri-səlis texnologiyanın tətbiqindən sonra milyardlarla dollar gəlir əldə etmişlər. Amerikalılar Yaponlardan bir az gec qalsalar da onlar da Lütfi Zadə nəzəriyyəsindən geniş yararlanırlar. Amerikanın dünyaca məhşur şirkətləri «General Motors», «General Elektrik», «Motorola», «Düpont», «Kodak» öz istehsalatlarında bu nəzəriyyədən geniş istifadə edirlər. Onun nəzəriyyəsindən Avropada da çox geniş istifadə olunur. Məsələn, Danimarkada qeyri-səlis məntiq əsasında işləyən sement sobalar istehsal edilir. Avropada çoxlu sistem və qurğular, xüsusi «ağıllı» ekspert sistemlər hazırlanır.
Qurani-Kərim və qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi
Lütfi Zadənin ən böyük xidməti klassik riyaziyyatın əsası olan ikili çoxluq anlayışına yeni ifadə verməsidir – qeyri-səlis çoxluqları təklif etməsidir. Elmdə qeyri-səlis ölçünün daxil edilməsi təbiətdə və cəmiyyətdə gedən proseslərin qeyri-müəyyənliyini daha adekvat nəzərə almağa imkan yaradıb.
Lütfi Zadə alternativ riyaziyyat (qeyri-səlis riyaziyyat) yaratdı! Elmin dili, qeyri-müəyyənlik ölçüsü dəyişdiyindən qeyri-səlis fizika, qeyri-səlis kimya, qeyri-səlis riyaziyyat və başqa qeyri-səlis elmlər yarandı. Onunla bağlı oxuduğum yazılarda maraqlı bir ifadə vardı. «O, elmdə elə böyük bir inqilab etdi ki, bu nəzəriyyə yayılma surətinə və əhatə dairəsinə görə elmdən çox dini xatırladır”. Razılaşmamaq mümkün deyil. Çünki bu gün dünyada belə bir elm sahəsi yoxdur ki, hər il 10-larla beynəlxalq konfranslar təşkil olunsun, 50-dən çox elmi jurnal nəşr olunsun. Bu, Lütfi Zadənin yaratdığı qeyri-səlis məntiq sahəsidir! Fəxr ətməyə dəyər!
Bu gun dunya iqtisadiyyatının elmi əsasında duran klassik və neoklassik iqtisadi nəzəriyyə əsasən heç də rasional olmayan bir postulata, müddəaya söykənir. İqtisadi aləmdə iştirak edən bütün insanlar, qərar qəbul edənlər rasionaldır. Bu o deməkdir ki, əgər qərar qəbul edən istehsalçıdırsa o, özunun, öz firmasının gəlirini maksimallaşdırır, əqər istehlakçıdırsa, öz faydalılığını, öz istəklərini maksimallaşdırır. Yəni, eqoistik yanaşma. Bəs başqalarının mənafeyi, başqalarının istəyi, bəs altruizm xüsusiyyətləri? İqtisadiyyat sahəsində Nobel mükafatçıları D.Kahneman, G.Akerlof və başqaları bu gün dünyada klassik və neoklassik iqtisadi nəzəriyyələrin özünü doğrultmadığını qeyd edərək yeni, daha adekvat iqtisadi nəzəriyyənin yaranmasına böyük ehtiyac olduğunu irəli sürmüşlər. Davranış iqtisadiyatında iqtisadi proseslərdə iştirak edən bütün insanların, bütün qərar qəbul edənlərin sosial normaları, daxili motivasiyaları, məsələn, onların dürüstlüyü, tək özünü yox, həm də başqalarının faydasının gudulməsi, altruizmi və s. nəzərə alınmalıdır. Bəs nəcə? Məlumdur ki, istənilən nəzəriyyə real həyatın deyil, onun modelinin üstündə qurulur. Bəs yeni iqtisadiyyatın əsası olacaq belə modeldə yuxarıda sadaladığımız insanın davranış xüsusiyyətlərini necə nəzərə almaq olar? Axı onlar pulla ölçülə bilmir (klassik və neoklassik iqtisadiyyatda maksimallaşdırılan gəlir və faydalılıq pulla ölçülür).
Bax, bu “necə”yə cavabı qeyri-səlis məntiqin tətbiqində axtarmaq lazımdır. İndi elmi və kütləvi ədəbiyyatda, KİV-də, internet saytlarında “Qeyri-səlis iqtisadiyyat” barədə yüzlərlə yazılara rast gəlmək olar. Bir anlığa düşünürsən ki, L.Zadə ideyasının üstündə qurulan iqtisadi nəzəriyyə ilə Qurani-Kərim ideyaları arasında necə uyarlıq var! Bu müqəddəs kitabda zəkat vermək, başqasının faydalılığını nəzərə almaq, iqtisadi bərabərsizliyə etinasız olmamaq vurğulanmırmı? Görəsən bu il Davosda keçirilən Dünya iqtisadiyyat forumunda mövcüd kapitalizmi tənqid edərək yeni kreativ kapitalizmin qurulmasına, yeni iqtisadi modelin yaranmasına böyük ehtiyac olduğunu deyərkən Bill Gates Qurani-Kərimin yuxarıda göstərilən dəyərlərinə istinad etmişdimi?
Yeni iqtisadi nəzəriyyə dahi L.Zadənin qeyri-səlis məntiqi əsasında qurulacaq, bunun ancaq zamana ehtiyacı var.
Allah kainatla zər oynamır və ya həyatla vidalaşan Eynşteynin etirafı
Zadə nəzəriyyələri, o cümlədən qeyri-səlis məntiq və onun ayrılmaz hissəsi olan imkanlar (ehtimallar yox!) nəzəriyyəsi tək makroaləmdə yox, mikroaləmdə də geniş tətbiq olunmaqdadır. “The New York Times” qazetində Amerikalı riyaziyyat və fizika alimi V.Greenein “Qeyri-müəyyənliyin 100 illiyi” məqaləsində qəribə bir məlumat verilib. Dunya şöhrətli alim A. Eynşteyn Prinston xəstəxanasında ölümündən cəmi bir neçə gün qabaq Nobel mükafatı aldığı və kvant mexanikasının inkişafı üçün katalizator rolunu oynamış məqaləsinə yenidən nəzər salarkən “yox, bu o deyil, elektronların hərəkət trayektoriyası ehtimallar əsasında yox, imkanlar əsasında hesablanmalıdır” demişdir. Məlumdur ki, ehtimallar nəzəriyyəsi ikili Aristotel məntiqinə, imkanlar nəzəriyyəsi L.Zadənin qeyri-səlis məntiqinə əsaslanır. A.Eynşteynın kəlama çevrilmiş “Allah kainatla zər oyunu oynamır” deyimi də mikrodünyanın da modelinin qeyri-səlis məntiqlə daha adekvat yazılmasına bir işarədir. Bu gün həm Amerika, həm də dunyanın bir çox ölkələrinin alimləri qeyri-səlis fizikanın təməl daşını qoyurlar. Bu binanın ucalması çox vaxt da aparmayacaq.
Ailəsindən danışırıq. Həyat yoldaşı Fey xanım deyir ki, Nəriman adlı bir oğulları və Stella adında bir qızları var. Həyat yoldaşı onu bütün tədbirlərində, səfərlərində müşaiyət edir. Çox mehriban bir cütlükdür, sözün həqiqi mənasında həyat dostu. Lütfi Zadə haqqında bir yazı yazmaq niyyətimi deyirəm. Fey xanım mənə istifadə edə biləcəyim mənbələrdən danışır. Mənbələr isə saysız-hesabsız… Söhbəti yenidən Lütfi Zadənin dünyaya səs salan elmi yeniliklərinin üzərinə qaytarırıq. Lutfi Zadə dünya elminə 5 fundamental nəzəriyyə bəxş edib. «Təəssüratlar nəzəriyyəsi», «Fəza vəziyyətləri nəzəriyyəsi», «Sözlə hesablama nəzəriyyəsi», «Soft Kompüting nəzəriyyəsi», «Qeyri-səlis məntiq və çoxluqlar nəzəriyyəsi» kimi elmi kəşflər dünya elminin inkişafında böyük rol oynayıb. Eyni zamanda, bu gün bu nəzəriyyələr həyatımızın bütün sahələrində çox geniş tətbiq olunur.
İnsan kimi düşünmək qabiliyyətinə malik kompüterlərin, yəni təcrübəyə və elmi biliklərə yiyələnmiş maşınların- süni intellektin yaradılmasında böyük alimin elmi nəticələri böyük rol oynayıb
Sözlə işləyən kompüterlər nəzəriyyəsi
Bu nəzəriyyə əsasında işləyən kompüterlərdə informasiyanın qranuliyasiyası kimi sözlər, cümlələr istifadə olunur. Bu tip kompüterlər təxmini məntiqi nəticə çıxarma qabiliyyətinə malik olan və təəssürat əsasında informasiyanı işləyə bilən insan beyninə ən adekvat texniki modeldir.
Təəssürat nəzəriyyəsi
Bu nəzəriyyə dəqiq ölçmə aparmadan ətraf aləm haqqında tez və dolğun informasiya almaq üsullarını verir. Bu nəzəriyyənin məqsədi insanda mövcuda oxşar süni təəssürat sistemini yaratmağın prinsip və üsullarını verməkdir. Bütün bunlar dünyada informasiya texnologiyalarının inkişafına çox böyük təkan verib və bütün dünya insanı bu gün onun işlərindən geniş şəkildə yararlanır. Dahi və sadə azərbaycanlı Lütfi Zadənin!
L.Zadənin elmdə Z-çevirmə kimi tanınan işi diskret və rəqəmli idarəetmə, informasiya və kommunikasiya sistemlərinin yaradılmasının əsasını qoymuş elmi nəzəriyyədir. Soft Komputinq nəzəriyyəsi isə qeyri-səlis məntiq, süni neyron şəbəkələri, genetik alqoritmlər, xaos nəzəriyyəsi və ehtimal nəticəçıxarma paradiqmilərinin intellektual kombinasiyalarını özündə əks etdirən yeni texnologiyaların əsasını təşkil edir. O, qeyri-səlis məntiq və imkanlar nəzəriyyəsini inkişaf etdirməklə yanaşı, həm də bu nəzəriyyənin intellektual sistemlərə tətbiqi ilə məşğul olub. Ekspert sistemlərdə qeyri-müəyyənliyin nəzərə alınması üçün o, dəqiq olmayan məlumata qeyri-səlis məntiqin tətbiqi üsulu və məntiqi nəticə çıxarmaq üçün bir sıra üsullar təklif edib. Elm üçün çox əhəmiyyətli bir yenilik!
NASA və Lütfi Zadə
Lütfi Zadənin məşhur vəziyyətlər fəzası, dinamik sistemlərin idarə olunması və müşahidə olunma nəzəriyyələri müasir idarəetmə elminin əsasını təşkil edir. ABŞ-ın Milli Kosmik tədqiqatlar Mərkəzi (NASA) bu nəzəriyyələr əsasında idarəetmə sistemlərini tədqiq edir, layihələndirir və tətbiq edir. Bir sözlə, böyük alimin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi ABŞ-da kosmik proqramların həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Yaşın fərqi yoxdur
87 yaşının olmasına baxmayaraq, yaşından çox cavan görünür. Bu barədə komplimentlərimizi məmuniyyətlə qəbul edir. Səbəbini düzgün həyat tərzi, düzgün qidalanma, idmanla bağlayır. Əlavə edirik ki, özünün nəzəriyyələrindən yəqin bir insan kimi özü də bəhrələnib. Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi onun həyata baxışı, həyat fəlsəfəsi kimi onun bu yaşlara kimi sağlam, gümrah və həyat eşqi ilə dolu yaşamasının əsas səbəblərindəndir. O, bu gün dünyada orijinal ideyalar irəli sürən və yeni elmi istiqamətləri müəyyən edən nadir alimlərdəndir. Onun hər bir əsəri elm aləmində hadisəyə çevrilir. Amma vaxt tapıb Kaliforniyadakı Azərbaycan diasporunun tədbirlərinə də qatılmağa başlayıb. Məsələn, Kaliforniyada fəaliyyət göstərən Amerikalı Azərbaycanlılar Şurasının Berkli Universitetində təşkil etdiyi gənclərin 2-ci akademik forumunda iştirak və çıxış edib. Təbii ki, Berklinin iftixarı olan L.Zadənin bir azərbaycanlı olaraq azərbaycanlıların tədbirində iştirakı çox vacib və əhəmiyyətlidir. Ona baxaraq başqa millətlərin nümayəndələrində azərbaycanlılar haqqında hansı yüksək təssüratların yaranmasını izah etməyə, məncə, ehtiyac yoxdur. Eyni zamanda, onun bu cür tədbirlərdə iştirakının Amerikada yaşayan və ya təhsil alan azərbaycanlılar, azərbaycanlı gənclər üçün böyük bir stimul olmasını da…
Təvazökar Lütfi Zadə

İnsan kimi çox sadə olan Lütfi Zadəyə baxanda yadıma bir atalar misalımız düşürdü: «Bar verən ağac başını aşağı dikər». Sanki yaratdığı elmi nəzəriyyələrlə dünya elmində inqilabi çevriliş edib onun ümumi mənzərəsini dəyişdirmiş insan o deyil. Sanki ABŞ-ın Berkli şəhərindəki İnformasiya Texnologiyaları üzrə Zadə institutu-ZİFT institutu onun şərəfinə yaradılmayıb, Yaponiya elm adamlarına verdiyi ən yüksək mükafat – «Honda»-nın sahibi o deyil. O, bu ada qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin sənayedəki uğurlarına görə layiq gorülüb. Lütfi Zadə bu gün dünyada əsərlərinə ən çox istinad edilən alim sayılır. O, bir çox akademiyaların fəxri akademiki, universitetlərin fəxri professorudur. Çoxlu sayda cəmiyyət və fondların mükafatlarına layiq görülmüş, medallarla təltif edilib. Əslində onun aldığı mükafatların və layiq görüldüyü medalların tam siyahısını vermək çox çətindir. Çünki bunun üçün səhifələr lazım gələr. Bir azərbaycanlının dünyanın elm sahəsində ən yüksək səviyyədə qəbul olunması və qiymətləndirilməsindən gözəl nə ola bilər?
Bu gün dünyada məişət texnikasından tutmuş-qeyri-səlis məntiqli tozsoranlar, paltaryuyanlar, domna sobaları, atom enerji blokları kimi mürəkkəb texnoloji proseslərə, metro qatarları, avtomobillər, vertolyotlar, robotlar kimi dinamik obyektlərin idarə olunmasında qeyri-səlis idarəetmə modeli tətbiq olunur. Yəni Lütfi Zadə nəzəriyyəsi məişətimizdən tutmuş həyatımızın bütün sahələrinə qədər nüfuz edir. Fəxr etməyə dəyər!
O, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının üzvü, Bakı Dövlət Universiteti də daxil olmaqla bir neçə universitetin fəxri doktorudur. Söhbət arası davamçılarından da danışırıq. Azərbaycanın məhşur alimlərindən biri, akademik, ziyalı Rafiq Əliyevin adını çəkib, haqqında çox yüksək fikirlər söylədi. Xanımı isə əlavə etdi ki, onlar həm də ailə dostudurlar, çox yaxşı münasibətləri var və vaxtaşırı görüşürlər. Rafiq müəllimin beynəlxalq səviyyədə qəbul edilən bir alim olduğunu bilirdik, amma dahi alim Lütfi Zadənin bu cür qiyməti bizi də sevindirdi (Yeri gəlmişkən, bu yazının hazırlanmasında Rafiq Əliyevin Lütfi Zadə ilə bağlı müəyyən fikirlərindən qaynaq kimi istifadə olunub).
Unudulmaz axşam
Çaylarımızı içib qurtarsaq da saatlarla davam edən və gecə yarısına qədər uzanan söhbətimizi heç kəs tərk etmək istəmirdi. Masamıza bir nəfər xarici vətəndaş yaxınlaşır. Lütfi Zadənin əlini sıxaraq, onunla görüşməkdən şərəf duyduğunu deyir. Masaya yaxınlaşan insan alimin onu tanımadığını görüb, “siz məni tanımırsınız, amma biz sizi çox yaxşı tanıyırıq və qiymətləndiririk” deyir. Bir insan üçün bundan böyük nə xoşbəxlik ola bilər!
Xatirə şəkilləri çəkdirdik. Ona həddiyə edilən Azərbaycan musiqisi disklərinə çox sevindi. Musiqimizi çox sevdiyini və daim qəlbində və evində yaşatdığını dedi. Ayrılmaq vaxtıdır. Amma söhbətimizi küçədə də davam etdiririk. Gözəl bir avqust gecəsi idi. «İndi Bakıda gözəl hava var, lap buranın havası kimi, Bakı üçün yaman darıxdım” deyirəm. Baxıb gülümsəyir. Hamımız bir ağızdan “Bakıda görüşənədək” deyirik.
Və son…
Mən dahi azərbaycanlı alim Lütfi Zadə ilə fəxr edirdim, onunla görüşdən sonra isə həm də qürur duydum. Məncə, siz də. İnanıram ki, bu gün informasiya texnologiyaları sahəsini özünün prioritetlərindən biri hesab edən Azərbaycan, onun elm aləmi, bütün vətəndaşları üçün böyük alimin tövsiyə və məsləhətləri çox əhəmiyyətli olardı. Elə onun Azərbaycana səfərləri də… Ayrılanda “Azərbaycanda görüşənədək” demişdik.
Azərbaycanda görüşənədək, dahi və sadə azərbaycanlı Lütfi Zadə

Sərvər Kamranlı – Rahat olasan

Standard

Sərvər Kamranlı

Durasan ayağa… özün-özünə,
Bir əlac qılasan, rahat olasan.
Tanrının əlindən qanı qaralmış,
Qələmin alasan, rahat olasan.

Artırıb sevincin, dəmin sayını,
Verəsən kədərin, qəmin payını.
Tapasan dərdlərin şah sarayını,
Taxtından salasan, rahat olasan.

Əzab qan ağlaya, gözlərin sıxa…
Ömürdən getməyə yaman darıxa…
Kədər qız cildində qarşına çıxa,
Saçını yolasan, rahat olasan.

Yerdə gün atılır ömürdən hələ…
Göylərin adama yazığı gələ…
Asa yaxasından, yağmasan belə,
Buludtək dolasan, rahat olasan.

Aslan Quliyev – Türk əsgəri

Standard

türkiye azerbaycan bayrağı

Savaş bütün günü qaynayırdı, bekar qaldığı yox idi. Cəld, qıvaraq idi, döyüşçü dostları deyirdilər, sən güllədən sürətlə qaçırsan, güllə sənə çatmır, ona görə də səni vura bilmirlər. Elədir, Savaş təsdiqləyirdi, inanmırsız, atəş açın, mən güllənin arxasınca qaçacaq, yarı yolda gülləyə çatıb, onu tutacaq, sizin üçün gətirəcəyəm.
Mayın sonunda batalyon komandiri tökmə bədənli, mavi gözlü, qızılı saçlı cavan bir oğlanı onlara təqdim elədi, Barış Türkiyədən bizimlə birlikdə döyüşmək üçün könüllü olaraq gəlib. Təcrübəli döyüşçüdür, ondan çox şey öyrənəcəksiz. Savaş ona dedi:
– Mən sənin gələcəyini bilirdim.
– Hardan? – Barış heyrətləndi.
Savaş da izahat verdi, ermənilərlə ilk müharibə başlayanda anamın babası bizə köməyə gələn türk əsgərləri ilə birlikdə döyüşüb. Türk əsgərlərinin qəhrəmanlığından danışarmış. Anama deyərmiş, haçan bu torpaqlarda müharibə başladı, yenə də türk əsgərləri gələcəklər. Müharibə başladı və sən də gəldin.
Barış yaşca Savaşdan böyük olsa da, daima bir yerdə olurdular. Döyüşür, boş vaxtlarında yemək bişirir, silahları təmizləyir, paltarlarını yuyur, fürsət düşdümü, hamamlanırdılar. Ocaq qalayıb çay dəmləyir, hisdən qaralmış qazançada kartof, qarğıdalı qaynadırdılar. Söhbət eləyir, keçən günlərdən danışırdılar. Daha çox Savaş danışırdı, deyirdi, Rusiyada meşənin içərisindəki böyük bir şəhərdə hərbi xidmətdə oldum, tikinti batalyonunda. Binalar tikir, tarlalardan kartof çıxardır, ot biçir, donuzları yemləyir, rus qızlarıyla gözəl anlar keçirirdik. Əsgərilikdən qayıdandan sonra universitetə hazırlaşmağa başladım, ara-sıra yazılar da yazır, paytaxt qəzetlərinə göndərirdim. Ordan da mənə cavab gəlirdi, necə də gözəldir, göndərdiyin hekayən kimi özünün də nə vaxt redaksiyamızın qapısından içəri daxil olub bizi şərəfləndirəcəyini səbirsizliklə gözləyirik. Mən də gedəcək, onları şərəfləndirəcəkdim. Müharibə aman vermədi.
Batalyonda kəşfiyyat dəstəsi yaratdılar, bu sahədə təcrübəsi olan Barışı komandir təyin elədilər. Barış Savaşı da öz dəstəsinə götürdü, bütün günü onlara təlim keçir, çilahla rəftarı, səssiz sürünməyi, qaçmağı, səs salmadan düşmənə yaxınlaşıb onu məhv eləməyi, əlbəyaxa döyüş növlərini öyrədirdi. Ona “komandir” deyilməsinə icazə vermirdi, tapşırırdı, “komandirim” deyin.
Savaş döyüşçü dostuna şikayətlənirdi, belə gedərsə, kəşfiyyata getmək bizə qismət olmayacaq. O qədər sürünmüşəm, qarnımın dərisi yerdə qalıb. Qarnının dərisi olmayan döyüşçüdən kəşfiyyatçı olar?
Barışla Savaşın ilk kəşfiyyatı uğurlu oldu. Zil qaranlıqda düşmən səngərinə səssizcə yaxınlaşdılar, növbə çəkən iki silahlını zərərsizləşdirdilər, yatmış əsgərlərdən birini xüsusi maye hopdurulmuş parça ilə uyudub, ağzını lentlə sarıdılar. Əsiri Barış arxasına aldı və səngəri tərk elədilər. Yalnız xeyli uzaqlaşandan sonra dayanıb dinclərini aldılar. Əsiri aralarında oturtmuşdular. “Komandirim, – Savaş dedi, – bunlardan orda çox var. Başlarını daşın, qumun, çöl tısbağasının üstünə qoyub yatıblar. Bunun başını əzək, mən gedim bir başqasını gətirim”. “Yox! – Barış etiraz elədi. – Bir türk əskəri əsirə əl qaldırmaz, ona işkəncə verməz, dinc əhaliyə, qadınlara, qocalara, uşaqlara toxunmaz”. “Əl qaldırmaz? – Savaş eşitdiklərinə inana bilmirdi. – Komandirim, sən onların bizim əsirlərlə necə rəftar elədiklərini bilirsənmi?” “Bilirəm, amma bu heç nəyi dəyişməz. Biz onları yalnız döyüşdə öldürə bilərik”.
Barış nəfəs ala bilsin deyə əsirin ağzından lenti qopartdı. Əsir sudan çölə atılan balıq kimi ağzını açıb yumur, qaranlıqda başını döndərib gah Barışa, gah da Savaşa baxırdı. Hələ də nə baş verdiyini anlamırdı. Nəhayət dili açıldı, onların öz dilində, türk dilində yalvarırdı, ara, məni öldürməyin. Nə istəsəniz, verərəm, buraxın gedim. “Yum ağzını, əclaf!” – Savaş nifrətlə dedi və əsirin başından yumruqla vurdu.
Barış dolu bədəninə yaraşmayan bir cəldliklə ayağa saçradı, avtomatı ona tuşladı.
– Məni vuracaqsan? – Savaş heyrətlənmişdi. – Bir ermənidən ötrü?
– Ermənidən ötrü yox, əsiri incitdiyinə görə! – Barışın səsi cingildəyirdi.
Barış nəhayət özünü ələ aldı, avtomatı endirdi, oturub alnının tərini sildi. Bu son xəbərdarlığım, dedi, bir də əsirə toxunsan, güllələyəcəyəm! Gərək səni gətirmirdim, hərbi xidmətdə ot biçib kartof çıxardan, donuzları yemləyən birisiylə kəşfiyyata gedəndə, belə olacağını da düşünməliydim.
Savaş özünə haqq qazandırırdı, mən öz xoşuma otu biçmir, ya da donuzları yemləmirdim. Komandir əmr verirdi, sıravi əsgər, donuzları yemlə, mən də cumurdum. Sıravi əsgər, marş, kartof tarlasına! Mən də qaçırdım. Sıravi əsgər, geri dön! Mən də dönürdüm. Mətin addımlarla ot sahəsinə doğru addımla. Bir, iki, üç! Bir, iki, üç! Mən də addımlayırdım. “Mətin addımlarla addımlamayanda sahənin otunu biçə bilməyəcəkdin?” “Biçə biləcəkdim, amma ot sahəsinə mətin addımlarla daxil olanda daha yaxşı biçirdim”.
Ayağa qalxıb, yollarına davam elədilər. Barış deyirdi, daha səninlə kəşfiyyata gəlməyəcəyəm, bir əsgər hisslərinə, iradəsinə sahib olmalı, qanunlara və döyüş şərtlərinə uymalı, təmsil elədiyi millətin, xalqın başını aşağı eləməməlidir. Sənsə hisslərinə yenik düşürsən. Ən pisi də, çox danışırsan. Müharibə tezliklə qurtarsın, evinə qayıt, yazılarını yaz, harasa göndər. Sonra özün də get yazılarının arxasınca, gedişinlə ordakı cənabları şərəfləndir.
Yazacağam da, gedəcəyəm də, Savaş dilxor halda dedi, onlar da məni bağırlarına basacaqlar. Elə belə də yazmışdılar. Səni nə vaxt bağrımıza basacağımızı səbirsizliklə gözləyirik.
– Elə də yazmışdılar? – Barış inamsızlıqla səsləndi.
– Hə, – Savaş təsdiq elədi.
– Aydındır.
– Nəymiş aydın olan? – Savaş şübhəylə soruşdu.
Kəşfiyyata gəldikləri vaxtdan ilk dəfəydi Barış gülürdü, adamlar sərxoş imişlər. Yoxsa səni nəyə görə bağırlarına basmalıymışlar? Şərəfləndirmək-filan nədir? Bir baş işlət də, ağlı başında olan da durub əyalət yazıçısına belə sarsaq sözlər yazar?
Savaş pərt oldu, çünki Barışı haqlı hesab edirdi. Deyəsən adamlar doğrudan da hesabı qaçırtmışdılar. Belə bir vaxtda da, məktub onların stolunun üstünə qonmuşdu. Ağ kəpənək kimi. Düşündü, hekayəni ağ yox, yaşıl zərfə qoymuşdu. Demək, masanın üstünə kəpənək kimi qonmuşdusa, yaşıl kəpənək kimi qonmuşdu. Amma nə qədər düşünsə də, yaşıl kəpənəyi harda gördüyünü xatırlaya bilmədi.
Əsiri qərərgahda təhvil verdilər. Batalyon komandiri, polkovnik razı qalmışdı, onları təriflədi, yeməkxanaya gedin, dedi, tünd çay için. Orda kartof qutabı olmalıdır, qarnınızı da doyuzdurun. Sonra da yaxşıca dincəlin.
Yeməkxanaya gəldilər, komandirin dediyi kimi aşpaz onları çaya və qutaba qonaq elədi. Burda bir yaralı döyüşçü də var idi. Savaş onun hardan olduğunu öyrənəndə soruşdu, siz badımcan əkirsiz? “Əkirik”, – belə qəribə sual gözləməyən döyüşçü çaşqın halda cavab verdi. “Turşuya da qoyursuz?” “Qoyuruq, əlbəttə, yoxsa onu nədən ötrü əkməliymişik?” “Sözündə məntiq yoxdur, insan hər əkdiyini turşuya qoymaq üçün əkmir” . Döyüşçü hirsləndi, sən sözünün canını de! Deyim də, bizlər dağ adamıyıq, badımcan nədi, bilmərik. Bizim kənddə Həmid adlı bir ixtiyar var idi, bir gün gedib çıxır sizin tərəflərə, bunu yeməyə dəvət eləyirlər. Süfrəyə badımcan turşusu da qoyurlar, xoşa gəlməz qoxusu var imiş. Həmid soruşur, bu nədir? Deyirlər badımcan turşusudur. Deyir, yesəm, məni öldürməz? Öldürməz, deyirlər, əsrlərdi yeyirik, amma hələ heç birimizi öldürməyib. Külək öldürüb, yağış öldürüb, şaxta öldürüb, günəş öldürüb, amma badımcan öldürməyib. Həmid də daraşır badımcan turşusuna, ye ki, yeyəsən. Gətirirlər, bu da yeyir.
Gəlir evə. Görürlər Həmid qaralıb, üz-gözü şişib, alnı göyərib. Yığır bütün qohum-əqrəbasını, deyir: “Mən ölürəm, sizə vəsiyyətim budur. Badımcan əkən, xüsusi ilə də o lənətə gəlmişi turşuya qoyan adamlarla oturub durmayın, onlara qız verməyin, onlardan qız almayın”.
Həmid ölür. Onun tayfasına qız istəmək üçün gələn elçilərdən soruşurmuşlar: “Badımcan əkirsiz?” “Əkirik”, – elçilər deyirmişlər. “Təsadüfən o lənətə gəlmişi turşuya da qoyursuz?” “Qoyuruq”. “Onda bizdə sizə veriləsi qız yoxdur. Badımcana bir qurban vermişik, ikincisini də vermərik”.
Savaş sözünü bitirib qəhqəhə ilə güldü. Döyüşçü isə incidi, sənin o ixtiyarın badımcanın yox, qarınqululuğunun zavalına gəlib, dedi. Barış onu məzəmmətlədi, adam, sən nə qədər danışırsan? Sən danışırsan, mən yoruluram.
İki gündən sonra dil gətirməyə gedəndə Barış yenə də onu özüylə götürdü. Savaş heyrətlənmişdi, bəs mənimlə getməyəcəkdin, axı mən çox danışıram, özümü idarə eləyə bilmirəm. Orası düz, Barış dedi, amma mən düşündüm ki, bir əsgər nə vaxtsa ruslar üçün ev tikibsə, ot biçib, donuz yemləyibsə, bu heç də onun pis əsgər olduğu anlamına gəlməz.
Beləcə kəşfiyyata gedir, dil gətirir, təhvil verir, sonra yeməkxanada kəkotu çayı içir, kartof qutabı yeyirdilər. Savaş yenə də dinc qalmır, burdakı yaralı əsgərləri sorğu-suala tuturdu, de görüm, amma düzünü de, sizdəmi badımcan əkirsiz? O badımcan deyiləni turşuya qoyursuz? Hə, cavabı alanda dilxor olurdu, bu nədir, belə çıxır ölkənin yarıdan çoxu badımcan əkir. Barış onu məzəmmətləyirdi, gör sənə nə deyirəm, sən düşmən gülləsindən ölməyəcəksən, öz əsgərlərimizdən biri axır dözməyib alının ortasından vuracaq. Sənin nəyinə lazım, badımcan əkirlər, ya yox?
Savaş daha əsgərlərdən heç nə soruşmayacağına söz verirdi, amma bir də görürdün bir əsgəri alıb çənəsinin altına, komandir eşitməsin deyə pıçıltı ilə soruşur, düzünü de, badımcan əkirsiz?
Bir dəfə Savaş Barışa dedi, əyər mən ölsəm, müharibədən sonra bizim kəndə gedər, anama deyərsən, mən qorxub eləmədim, düşmənlərin qabağından qaçmadım, bir türk əsgəri kimi döyüşdüm.
Barış heyrətlə Savaşa baxırdı, yəni bu sənin nəyinə lazımdır? Savaş onun qəlbindən keçənləri duydu, bilirsən, dedi, mən kənddə olanda qaranlıqdan qorxurdum, gecə evdən çölə tək çıxa bilmirdim. Cəbhəyə gələndə anam mənə dedi, orda qorxaqlıq eləməzsən, düşmənin qabağından qaçmazsan, bir türk əsgəri kimi döyüşərsən. Məni sənin ölümün yox, qorxaqlığın ağrıdar. Sənin bir türk əsgəri kimi döyüşdüyünü eşidərəmsə, xoşbəxt olaram. Mən də anamın döyüşdə qorxaqlıq eləmədiyimi bilməsini istəyirəm. Qoy ağrımasın, xoşbəxt olsun.
Barış onun xahişini yerinə yetirəcəyinə söz verdi. Gülüşünü boğaraq soruşdu, sən kənddə olanda heç qız sevdiyin olmadımı? Gecələr görüşə çıxmırdınmı? Çıxırdınsa, necə olurdu, anan əlindən yapışıb aparırdı görüşə?
Savaş dilxor halda dedi, kənddəki qızlar mənim gecələr qorxduğumu bilirdilər. Qonşuluğumuzda bir qız var idi, qəşəng qızdı, amma dildən itiydi. Komandirim, sən onu görsəydin, dünyada mənim qədər şirin dili olan, az danışan ikinci birisi olmadığını düşünərdin. Mənə deyirdi, gecə-filan boş söhbətdir, sən elçilərini göndər. Gecələr çölə çıxanda ipin bir ucunu sənin qoluna bağlaram, birini də öz qoluma. Bizi birlikdə görəndən sonra cinlər, əcinnələr həndəvərimizə də fırlanmazlar. Burdan salamat qayıtsam, o qıza elsə göndərəcəyəm. Məni gözləyəcəyinə söz verib.
Aralarındakı bu söhbətdən bir qədər keçmişdi, növbəti dəfə kəşfiyyata ketmək üçün hazırlıq görəndə Barış ondan soruşdu:
– Yenə qorxursan?
– Nədən? – Savaş gözlərini döydü.
– Gecədən.
Savaş əməlli-başlı incidi, komandirim, bura gəldiyim gündən, barıt və qan qoxusunu hiss elədiyim andan bütün qorxularım yoxa çıxdı. İndi nə gecədən qorxuram, nə də ölümdən. Qorxsam, gecə səninlə kəşfiyyata necə gedə bilərəm? Bilirsən, amma soruşursan.
Vaxt keçdikcə Savaşla Barış bir-birlərinə daha çox bağlanırdılar. Bircə fikir ayrılıqları əsirlərə görə idi, Savaş fərqinə varmadan döyüşçüsünə də, əsirinə də nifrət eləyir, hər vasitə ilə nifrətini büruzə verməyə çalışır, amma Barış onun qarşısını alırdı. Türk döyüşçüsünün min illərdən üzü bəri döyüş qanunları, qaydaları var, deyirdi. Sən onlara danışıqsız əməl eləməlisən. Bir türk döyüşçüsü köməksiz vəziyyətdə olana əl qaldıra, onu alçalda, təhqir eləyə bilməz.
Bir dəfə çiynindən güllə yarası almış Barışın müalicəsi uzun çəkdi, polkovnik Savaşa bir döyüşçü də qoşdu, mütləq getməli, dil gətirməlisiniz, dedi. Biz o tərəflərdəki vəziyyəti öyrənməliyik. Getdilər, ancaq səhərə yaxın əliboş qayıdıb gəldilər. Yüngülcə yaralanmışdılar. Barış ondan bunun səbəbini soruşanda, Savaş pərt halda dedi, komandir, getdik, dili uyudub ağzını bağladım, səngərdən aralanandan sonra döyüşçü yoldaşıma dedim, sən bunu saxla, mən gedim birini də gətirim. Orda bunlardan çoxdur, başlarını kəsəklərin, otların, kərtənkələlərin üzərinə qoyub yatıblar. Komandirim də burda deyil, mane olmayacaq. Getdim, sən demə böyrəyi xəstə birisi yuxudan oyanıbmış, məni gördü, qışqırdı, hamısı oyandı. Mən də basdım düyməni, biçib tökdüm. Əliboş qayıtdıq, amma o itlərdən azından onunu gəbərtdik.
Barış qaşqabağını tökdü, səni ora başlarını ilanların, kərtənkələlərin, tısbağaların üzərinə qoyub yatanları öldürməyə yox, dil gətirməyə göndərmişdilər. Kəşfiyyatçı əmri cüzi bir yanlışlığa belə yol vermədən yerinə yetirməlidir. Başı buz kimi soyuq olmalıdır, səninsə başın da qaynayır, əl-ayağın da.
Yayın axırlarına yaxın batalyon uğurlu əməliyyat keçirtdi, beş kəndi düşmənlərdən azad eləyib düşməni şərqə doğru sıxışdırdılar. Bu zaman Savaş kəndin kənarındakı samanlıqda xeyli erməni qadınının, uşağının gizləndiyini gördü. Qadınları, uşaqları samanlıqdan çıxartdılar, Savaş onlar üçün çörək, su gətirdi, heç nədən qorxmayın, dedi, burda bir kimsə sizlərə toxunmayacaq. Qoy ara sakitləşsin, sizi aparıb özünüzkülərin yanına ötürəcəyəm. Belə də elədilər, axşam üstü erməniləri aparıb dağ cığırıyla yola saldılar.
Savaşın heç gözləmədiyi halda emənilər də çoxdan əllərində olan iyirmi yeddi nəfər qadını, uşağı əsilikdən azad elədilər. Gördün, Barış sevinclə deyirdi, düşmənə nifrətlə heç nəyə nail ola bilməzsən. Sən döyüş qanunlarına əməl eləyəndə, onlar da eləyəcəklər.
Amma azad olunanlara baxanda başlarında tükləri vız durdu, qadınların, hətta körpə uşaqların da üst-başları cırıq-cırıq idi, bədənləri, üz-gözləri qançırlar içində itmişdi. Əsgərlər onlara yaxınlaşmaq istəyəndə uşaqlar gözləri vahimədən alacalanmış halda tüklər ürpəşdirən səslə qışqırır, üz-gözlərini balaca əlləriylə tuturdular. Qadınlardan üçü ağlını itirmişdi, sayıqlayır, ucadan qəh-qəhə ilə gülürdülər. Polkovnik hərbi geyimdə olanların onlara yaxın düşməsini qadağan elədi.
Barış sarsılmışdı, sir-sifəti qaralmışdı, mavi gözlərində buz kimi soyuq bir parıltı var idi, dinib danışmır, soruşulana belə cavab vermirdi. Haçan dil gətirdilərmi, təhvil verməmiş, onu sorğu-suala tutur, qadınları, uşaqları o hala salanlar haqda soruşurdu. Nəhayət bu işləri görənlərin Vahanın dəstəsi olduğunu öyrəndi. İndi də dəstənin harda olduğunu, yerlərini, neçə döyüşçüsü olduğunu öyrənməyə başladı. Əsirlərdən soruşur, gecələr onu da götürüb kəşfiyyata gedirdi. Bəzənsə onu aparmırdı, gedir, bir də gecədən xeyli keçmiş əzgin-yorğun halda qayıdıb gəlirdi. Nə qədər yorğun olsa da, əvvəlki tək yata bilmir, başını qoyub uzandımı, birdən qışqıraraq yuxudan oyanır, əl atıb yanındakı silahını götürür, gözləri alacalanmış halda kəsik-kəsik nəfəs alır, sifətini tər-su basırdı. Savaş şikayətlənirdi, komandirim, məni nə badımcan əkənlər öldürəcəklər, nə də düşmənlər, sən öldürəcəksən. Hər dəfə ayılanda silahı götürməklə kifayətlənməyəcəksən.
O qadınlar, uşaqlar gözlərim önündən getmirlər, Barış ağır-ağır deyirdi, gözlərimi yumuram, yenə də onları görürəm, qışqırıqları qulaqlarımda səslənir, əllərini açıb bizi köməyə çağırırlar. Belə gedərsə, mən də ağlımı itirəcəyəm.
Yenə də kəşfiyyatdan qayıdanda ona dedi: “Əyər mən o uşaqların qisasını almadan ölsəm, qoymazsan məni dəfn eləməyə. Atarsız çölün düzünə, qurd-quş yeyər, tülkü-çaqqal meyitimi parçalar, çöl quşları gözlərimi oyar”. “Komandirim, elə şey olar? – Savaş etiraz elədi. – Səni dəfn eləyəcəklər, mən də deyəcəyəm, eləməyin?” “Deməyəcəksən, – Barışın gözlərindən od saçılırdı, – qoymayacaqsan! Bu bir əmrdir! Əsgər, sən əmri yerinə yetirəcəksən! Oldumu?” “Oldu”, – Savaş candərdi dilləndi.
– Hə, indi təkrar elə görüm.
– Komandirim, nəyi?
– Əmri!
Savaş boynunu bururdu, amma komandirinin gözlərinə baxanda təkrar eləməyə məcbur oldu, komandirim, o uşaqların qisasını almadan ölsən, səni dəfn eləməyə qoymayacağam. Meyitini atacağam çölün düzünə. Çöl heyvanları gəlib nuşicanlıqla aşıracaq, çöl quşları gözlərini oyacaqlar. Ya da ev quşları, komandirim, hər halda sizin üçün fərq eləməz? “Eləməz, – Barış qaşqabağını tökdü. – Sən əmri yerinə yetirəcəksən. Daha quşları növlərə ayırmayacaqsan”.
İndi Savaş səhərlər yuxudan oyananda əllərini göyə açıb Allaha dua eləyirdi: “Ey bir olan Allahım, o uşaqların qisasını almadan komandirim ölməsin. Yoxsa ölsə, əmrə görə mən onu dəfn eləməyə qoymamalıyam. Onda da türk zabitinə hörmətsizlik eləyirəm deyə, məni qərərgahın qabağındakı telefon dirəyinə sarıyarlar. Batalyonda nə qədər əskər varsa, hərəsi gəlib qarnıma bir daraq patron boşaldar. Komandirim öləcək, məni də rüsvayçı bir ölümlə öldürəcəklər”.
Savaş aralarında keçən bu söhbəti komandirinin hirslənərək elədiyini düşünürdü, amma hanı? Bir də görürdün onu səslədi:
– Əsgər.
– Eşidirəm, komandirim.
– Əmr yadındamı?
– Yadımdadır, – Savaş dilxor halda dillənirdi, – amma, Allah xatirinə təkrar eləməyi məndən tələb eləməyin.
– Eləmərəm, təki yadında qalsın.
Eləmərəm, deyirdi, amma iki-üç gün keçəndən sonra birdən soruşdu, əsgər, əmr yadındamı? O da candərdi təsdiq elədi, yadımdadır, komandirim. Təkrar elə görüm, Barış tələb elədi.
Savaş hirsləndi, eləyim də! Komandirim, sən o uşaqların qisasını almadan ölsən, səni atacağam çölün düzünə, özüm də kənardakı daşın axasında gizlənəcək, meytini qurd-quşun, tülkü-çaqqalın necə didişdirmələrinə baxacağam. Əyər kimsə gəlib səni dəfn eləmək istəsə, deyəcəyəm, sıravi əsgər Savaş burda komandirinin əmrini yerinə yetirir! Dərhal burdan uzaqlaş. Yoxsa alının ortasından iki deşik açaram. Mən quşu gözündən vururam, sənin alnında deşik açmaq əlimdə su içmək kimi bir şeydir. “Afərin! – Barış onu təriflədi. – Elə də eləyəcəksən!”
Bir axşam isə ona dedi, hazırlaş, gedirik. Savaşa elə gəlirdi nəyə görəsə komandiri sevinir, gözləri də qəribə tərzdə işıldayır. İlk dəfə idi kəşfiyyata gedəndə komandirini belə həyəcanlı görürdü.
Silahlanıb yola düşdülər. Barış qabaqda gedirdi, bu cığırları o qədər gedib gəlmişdi, artıq yolu gözü yumulu da tanıyırdı. Dərəni keçib, təpəni aşan kimi də iki yük maşınının, minik maşınlarının əhatəsindəki çadırları gördülər. Vahanın dəstəsidir, Savaş dedi, əsgər, burdan bircə nəfər də sağ çıxmamalıdır. Kimsə qaçsa, aradan çıxsa, dünyanın o başına da getsə, arxasınca gedəcəyik. “Oldu komandirim!” – Savaş sevinclə dilləndi.
Düşərgəyə yaxınlaşıb, qümbaraları bir-bir çadırlara atmağa başladılar. Yuxudan oyanıb qaçmaq istəyənləri də sərrast atəşlə biçib tökürdülər. Basqın o qədər ani və qəfil olmuşdu ki, düşmənlər heç onlara cavab atəşi də aça bilmədilər. Maşınların arasıyla gəzib dolaşır, yaralıları da güllələyir, bir kimsəni sağ buraxmırdılar. Savaş daha fəallıq göstərirdi, onu görmək olmurdu, sanki çadırların arasıyla qaçmır, dolaşmır, uçurdu.
Hamısının işini bitirdiklərinə əmin olandan sonra əllərinə keçən avtomatları, patron, qumbara qutularını minik maşınlarından birinə yükləyib, maşını işə salaraq burdan uzaqlaşdılar. Son günlər ərzində ilk dəfə olaraq bu gecə Barış rahat yata bildi. Savaş da sevinirdi, daha yadına salanda belə tükləri ürpəşən əmri yerinə yetirməyəcəkdi.
Döyüşlər getdikcə şiddətlənirdi. Müqəddəs Azərbaycanın torpaqları od tutub yanır, mərmilər torpağı didib qazır, güllələr budaqları qırır, quşları çöllərdən didərgin salır, toz-tüstü göyün üzünə qalxıb günəşin qabağını kəsirdi. Dəclə-Fərat çaylarının sahillərindən gəlmiş tayfa dünyadakı bütün havadarlarının köməyindən istifadə eləyərək vaxtılə onlara öz evlərində yer vermiş, aclıqdan və ölümdən xilas eləmiş adamları, onların balalarını öldürür, ev-eşiklərini ələ keçirir, torpaqlarını işğal eləyirdilər.
Bir gün polkovnik onları çağırıb dedi, cənubdakı sərhəd kəndinə gedin, ora hücum başlayıb, neyləyirsiz, eləyin, düşmənin qarşısını alın, qoy adamlar kənddən çıxa bilsinlər. Burda da vəziyyət ağırdır, sizə əlavə adam verə bilmərəm.
Hərəyə üç qumbara, xeyli patron götürüb yola düşdülər. Onlar gəlib çıxanda düşmən kəndə girmək üzrəydi, iki- üç yaşlı adamın ov tüfəngləri ilə onların qarşısını indiyə kimi almaları onsuz da möcüzə idi. Güllə tutmayan yerdə daldalanmış qadınlar, qızlar, körpələr onları görəndə sifətlərində ümid işartıları alışıb yandı, sevinirdilər, yanaqlarıyla sevinc göz yaşları süzülürdü. Anasının ətəyindən yapışmış təxminən dörd-beş yaşlı, iri qara gözləri olan qəşəng bir qızcığaz onlara baxır, dodaqları titrəyir, hər atəş səsi eşidəndə diksinir, anasına sığınırdı. Barış irəli keçdi, qızcığazın qarşısında oturub saçlarını sığalladı. Sonra adamlara dedi, heç narahat olmayın, onların qarşısını alacağıq. Biz atmağa başlayan kimi də siz gedin.
Evlərin arasıyla əyilə-əyilə aşağı, düşmən əskərlərinə tərəf düşürdülər. Kənddən çıxdılar, burdan çaya qədər olan yamac iri daşlardan ibarətdi. Daşların arxasında daldalandılar, düşmənlərin hardan atdıqlarını öyrənib cavab verməyə başladılar. Onlara qarşı yalnız tüfəngdən atəş açıldığına və atəş açanların elə də dəqiq atmadıqlarına əmin olan düşmənlər birdən-birə avtomat atəşləri açılanda, ilk itkilərini verməyə başlayanda özlərini itirdilər. Kəndi işğal eləyəcəklərinə heç şübhələri yox idi, yaxınlıqda Azərbaycanın əsgəri hissələri, döyüşçüləri yox idi, bu adamlara köməyə gələn olmayacağını dəqiq bilirdilər. Bəs bu döyüşçülər hardan gəldilər?
Onları atəşə tutmuşdular, qəzəblə yaylım atəşi açırdılar. Güllələr daşlara dəyib çovuyur, havada daş qəlpələri uçuşur, daşlardan qalxan acı tüstü boğazlarını qovuşdururdu. Atəş altında başlarını qaldıra, gözlərini aça bilmirdilər. Savaş bir daşın arxasından digərinə sürünür, tez-tez yerini dəyişir, cavab atəşi açırdı. Barış isə soyuqqanlı idi, yalnız düşmənin yerini müəyyən eləyəndən sonra atəş açırdı və onun açdığı atəşlər daha sərrast olurdu. Savaş tez-tez ondan saatı soruşur, Barış da cavab verirdi. Axırda hirsləndi, ağlınımı itirdin? Saat sənin nəyinə lazımdır? Komandir, adamların kənddən çıxıb, yuxarıdakı təpəni aşmaları üçün azından iki saat lazımdır. Təpəni aşdılarmı, qorxusuz yerdə olacaqlar. Yalnız indi Barış onun saatı niyə belə tez-tez soruşmasının səbəbini başa düşdü və bir anlığa ona belə kobud cavab verdiyinə görə xəcalət çəkdi. Barış artıq bu vəhşilərin əllərinə keçən uşaqlarla, körpələrlə necə rəftar elədiklərini bilirdi.
Onların ətrafında mühasirə halqası getdikcə daralırdı. Deyəsən, sonumuz gəldi, Barış acı-acı düşündü. Çıxış yolu geri çəkilmək idi, amma arxada uşaqlar, qadınlar var idi.
Düşmən tərəfi atəşi gücləndirmişdi. Komandirim, Savaş ona tərəf dönüb dedi, bayaqkı qızcığazı xatırlayırsanmı? O qızcığazın bu vəhşilərin əlinə keçəcəyini düşünəndə belə başımda tüklərim biz-biz durur! Siz mənə əmr vermişdiniz, ölsəydiniz, meyitinizi çölün düzünə atacaqdım. İndi mənim də sizdən xahişim var. Əyər məni öldürsələr, adamlar bu vəhşilərin əlinə keçsələr, meyitimi çöl-filan nədir, birbaşa itlərin qabağına atarsız. Qoy gözünüz baxa-baxa itlər məni didib parçalasın!
Savaş sözünü deyən kimi də, daşların arasıyla əyilə-əyilə üzü aşağı, birbaşa düşmənə doğru qaçmağa başladı. Sanki daşların üzəriylə çaya tərəf uçurdu. Sahildəki iri daşa çatıb dayandı, ayağa qalxıb: “Komandirim, vur, bu itləri!” deyə qışqıraraq özündə olan hər üç qumbaranı atəş nöqtələrinə doğru atdı. Onu vurdular, daşların arasına yıxıldı, amma hələ də atəş açmağa davam eləyirdi.
Komandir artıq ölüm-itim haqda düşünmürdü, ayağa qalxmışdı. Türk zabitini əsgəri səsləyirdi! Əsgər onu çağırır, ondan kömək istəyirdi! Zabit qan sağılan gözlərini irəli dikib ağır-ağır irəliləyirdi. İndi onu heç nə ilə durdura bilməzdilər! Başlarını itirərək qaçmağa başlayan düşmən döyüşçülərini nişan alır, nifrətlə tətiyi çəkir, onların necə yıxıldıqlarını gördükcə də, qulaqlarında əsgərinin hayqırtısı səslənirdi:
– Komandirim, vur, bu itləri!
Komandir də vururdu. Döyüş meydanında çoxlu ölü və yaralı qoyan düşmənlər qaçıb çayın o tayındakı təpələrin arxasında yoxa çıxdılar. Görünür onlara əlavə köməyin gəldiyini zənn eləmişdilər və indi yalnız qaçıb canlarını qurtarmağın hayındaydılar.
Barış çatanda Savaş belini daşa söykəyib oturmuşdu, qan içindəydi. Onu görəndə gülümsədi, alnına yapışmış saçlarını kənara vermək istədi, amma gücü çatmadı. “Adamları qurtardıq, – gülümsəməyə çalışaraq dedi. – Komandirim, sən get, mən ölürəm”. “Ölməyəcəksən! – Barış ona gülümsədi. –Əsl döyüşlərimiz hələ bundan sonradır!” “Komandirim, – canı nə qədər ağrısa da, Savaş danışmağından qalmırdı, – uşaqlar deyirdilər, sən elə iti qaçırsan, güllə sənə çatmır. Amma çatdı. Görünür elə də iti qaçmırmışam”.
Barış onu qucağına götürüb yola düşdü. Yorulsa da, qolları gücdən düşsə də, bir anlığa belə dayanmırdı. Hər saniyənin Savaş üçün qiymətli olduğunu bilirdi. Geciksəydi, qan itirməkdən və ağrılardan ölə bilərdi.
Barış axşamüçtü gəlib qərərgaha çatdı. Savaşı tibbi çadırdakı həkimlərə verdi, son gücünü toplayıb nəsə demək istədi, amma deyə bilmədi. Huşunu itirib yıxıldı. Gücü, enerjisi onu yalnız buraya gətirib çıxartmağa bəs eləmişdi.
Barış özünə gələndə artıq qaranlıq düşmüşdü, Savaşın yanına getdi. Əməliyyatdan sonra hələ ayılmamışdı, çətinliklə nəfəs alır, ağrılar içində inildəyirdi. Həkim deyirdi, güllələri çıxarda biliblər, amma çoxlu qan itirib, yaraları da ciddidir. Hər halda yaşamaq ehtimal var.
Düşmənlərdən xilas elədikləri adamlar uşaqdan böyüyə hamısı qərərgaha gəlmişdilər. İllər uzunu topladıqları var-dövlətləri, ev-eşikləri, ata-baba yurdları düşmənlərə qalsa da, düşmənlərin əlinə keçmədiklərinə, qız-gəlini, uşaqları ordan salamat çıxarda bildiklərinə görə sevinir, Barışa minnətdarlıq eləyirdilər. Barış isə deyirdi, mənə yox, içəridə yatan döyüşçüyə minnətdar olmalısınız. Sizi də, məni də qurtaran o oldu. O qəhrəman əsgərin yaşaması üçün Allaha dua edin.
Barış neyləsə də, adamları burdan göndərə bilmədi. Çadırın həyətinə səpələnərək harda gəldi oturmuşdular. Oğlum, sən nə danışırsan, qoca bir kişi ona etiraz eləyirdi. Həyatı bahasına bizi qurtaran döyüşçü burda ölümlə əlbəyaxada olsun, bəlkə də ömrünün son saatlarını yaşasın, bizsə gedib rahat yataq, bu çətin anlarında onun yanında olmayaq?
Birdən kənddə gördüyü qızcığaz adamlardan ayrılıb Barışa yaxınlaşdı, özünkülərin yanında olduğunu başa düşən qızcığazın qorxusu keçmişdi, iri gözlərində cəsarət var idi:
– Komandirim! – cingiltili səslə dedi.
– Nəydi? – Barış özünü itirdi.
– Mən onu görmək istəyirəm.
– Kimi?
– Qəhrəman əsgəri!
Barış yaralı döyüşçünü görməyin qızcığaza psixolojt travma vura biləcəyini sadəcə unutdu. Gedək, deyə qızcığazın əlindən yapışdı, o doğrudan da qəhrəman əsgərdir. Mənim indiyə kimi gördüyüm ən cəsur və qəhrəman döyüşçüdür!
Çadıra keçib, Savaşın çarpayısına yaxınlaşdılar. Qızcığaş gözlərini geniş açaraq ağrıdan və qızdırmadan dodaqları partlamış, əzab ifadəsi dolaşan sifətində qan ləkələri qurumuş yaralı əsgərə həyəcanla baxırdı. Birdən bayaqkı cingiltili səsiylə ucadan dilləndi:
– Əsgər!
Savaş gözlərini açdı, ağrılar dolaşan sifətində heyrət ifadəsi göründü.
– Qızcığa…az? – ağır-ağır dedi.
– Qəhrəman əsgər, çox sağ ol!
Savaşın sifətindən ağrı, əzab ifadəsi çəkildi, yerinə saf, məsum bir təbəssüm yayıldı və gözlərini yumdu. Həkim heyrətə düşmüşdü, danışdığı ilk dəfədir, deyirdi, bu yaxşı əlamətdir.
Barış, bu mərd, qorxmaz türk zabiti indiyə qədər çoxlu döyüşlər, ölüm-itim görmüşdü. Amma heç vaxt buna bənzər hisslər keçirtməmişdi. Birdən yanaqları ilə göz yaşları süzüldü, ağladığını görməsin, hiss eləməsin deyə qızcığazın əlindən yapışıb çadırdan çıxartdı.
Savaş səhərə yaxın öldü. Sifətində saf bir təbəssüm donub qalmışdı
Şiddətli döyüşlər başlamışdı, Savaşın meyitini arxaya, öz kəndlərinə göndərmək üçün döyüşçü olmadığından, onu yaxınlıqdakı kəndin qəbiristanlığında mamırlı daşların arasında dəfn elədilər. Daşların arasıyla əsən isti külək qadınların göz yaşlarını baş daşlarının, qəbirlərin üzərinə səpələyirdi, qəbirdən bir az aşağıda kəkotular gur çiçək açmışdı.

****
Qızılı saçlı, mavi gözlü kişi Azərbaycanın ucqar bölgəsindəki dağ kəndində görünüşündən kimsəsizlik yağan, artırmasının şalbanlarını yağışın və günəşin qaraltdığı evin qarşısında dayanmışdı. Ağlı-qaralı saçlarını yığıb arxada bağlamış, güllü çit don geymiş qadın ona heyrətlə baxırdı.
Mənim adım Barışdır, kişi dedi, Türk ordusunun zabitiyəm, Savaşla birlikdə döyüşürdüm. Oğlunuza sizin ziyarətinizə gələcəyimə söz vermişdim, bağışlayın, gecikdim. Gəldim sizə deyəm ki, oğlunuz əsl qəhrəman idi, düşməndən, ölümdən qorxmadı, bir türk əsgəri kimi döyüşdü.

QURBAN ASLAN

Standard

qurban aslan

Dost düşmənlə əl tutur, bütün bunlar fakt olur
İmzalanır sənətlər, neçə – neçə akt dolur
Birinin batır varı ürəyi infakt olur
Amma düşünmürük ki, QARABAĞ gedib əldən.

Bu torpağın miskili yandırar mərd oğulu
Qisasa vadar edər ən böyük dərd oğulu
Beynimizdə çox vaxtı düşünürük, yüz yolu
Amma düşünmürük ki, QARABAĞ gedib əldən