Category Archives: Azərbaycan mədəniyyəti

Butalı Fatmayı xalçası, Bakı xalçaçılıq məktəbi.

Standart

Butalı Fatmayı xalçası, Bakı xalçaçılıq məktəbi

“Fatmayı xalçaları” öz adını Abşeron yarımadasında, Bakı şəhərindən 20 km şimalda yerləşən Abşeron rayonunun Fatmayı kəndindən almışdır. Bir çox xalça ustaları bu xalçaları “Qala xalçaları” da adlandırırlar.

Novruz bayramı

Standart

f036

Novruz bayramını müxtəlif araşdırıcılar özlərinin rast gəldikləri mənbələr, rəvayətlər və s. əsasında izah ediblər. Bəziləri belə hesab ediblər ki, bu bayram öz tonqalları, məşəlləri, şamlarıyla qədim atəşpərəstlikdən əvvəl mövcud olmuşdur. Xalqlar hələ o əski zamanlarda  baharın – yazın gəlişini alqışlamışlar.

Hələ qədimdən xalqımızın Günəşə, Oda böyük inamı olub. Bu səbəbdən də odu qoruyub saxlamaq adət imiş. Ümumiyyətlə, türkdilli xalqlarda Günəşə, atəşə inamın nəticəsidir ki, insanlar həmişə bir etiqada əməl ediblər: Oda, Günəşə inam gətirmək lazımdır.
     Etiqada görə, Od çərşənbəsinin səhəri insanlar səhər tezdən durar, Günəşin doğmasını səbirsizliklə gözləyərdilər. Tədqiqatçılar yazırlar ki, qədim dövrlərdə hətta Günəşi salamlamaq üçün xüsusi nəğmələr oxuyar, tonqalları yandırıb ətrafında dövrə vurar, sonra da o tonqaldan hərə bir məşəl götürüb öz ocaqlarını alışdırmaq üçün evlərinə tələsərdi. Günəşin şəninə qoşulan nəğmələrdə də dərin bir inam əks olunardı.
     Həqiqətən də Günəş həyatın və varlığın yaradıcısıdır. Bu səbəbdən də əski etqadlarda odun ilk simvolu Günəşin sayılması inandırıcıdır. Çillədən – qışdan çıxmaq üçün od yandırılması, tonqal qalanması, əslində Günəşin – yazın çağrılmasını əks etdirir.

Əski çağlardan bəri elimiz Çillələr, Xıdır Nəbi, Bozay boyu Novruzun mübarək gəlişini gözləyə-gözləyə çal-çağırlı yığnaqlar qurub, bayrama yetməkdən ötəri vaxtı – zamanı söz söyləməklə, düzgü – qoşquyla yorub yola salıb. 
      Qədim tarixə və zəngin mədəniyyətə malik olan Azərbaycanın əsgi çağlardan daşıyıb gətirdiyi mənəvi dəyərlər sistemində Novruz bayramının da özünəməxsus yeri vardır… Qışı – çilləni yola salmaq, yazı – yeni günü qarşılamaq məqsədilə keçirilən   “Novruz çərşənbələri” adlı silsilə rituallarda qədim azərbaycanlının təbiətə təsir etmək, onu mülayimləşdirmək, işığı, Günəşi çağırmaq arzu – niyyəti öz əksini tapmışdır. “Oğru çərşənbələr” və “Doğru çərşənbələr” adıyla iki qismə ayrılan Novruz çərşənbələrinin ümumi sayı bəzi elmi ədəbiyyatlarda qeyd olunduğu kimi dörd yox, yeddidir. Sadəcə olaraq, onların dörd sonuncusu əsas çərşənbələr sayılır. Əsas çərşənbələrə qədərki üç çərşənbə el arasında “oğru çərşənbələr” (bəzi regionlarda “”oğru üskülər”, “oğru buğlar”) adlanır və Kiçik çilləyə düşür. İnama görə, oğru çərşənbələrdə yazın nəfəsi oğrunca yer üzünə – suya, torpağa, ağaclara toxunub geri qayıdır, bu minvalla yaxın zamanlarda gəlib çıxacağına işarə etmiş olur. Oğru çərşənbələrdən sonra başlayan əsas çərşənbələr “doğru çərşənbələr” (bəzi bölgələrdə isə “doğru üskülər”, doğru buğlar”, “cəmlələr”) adıyla tanınır.
El inamına görə, doğru çərşənbələrdə yazın nəfəsi növbəylə  suyun, ağacların, torpağın canına hopub onları oyadır.

Bu gün Azərbaycanda keçirilən Novruz hər cür siyasi-ideoloji rənglərdən azad olaraq, sözün həqiqi mənasında, ilkin qatla – təbiətin oyanışı, yazın gəlişi ilə bağlı insanın işığa, həyata, yeni günə, xoş güzərana, aydın sabahlara inamını ifadə edən saf və duru bir təqvim mərasiminə çevrilmişdir. Humanizm, quruculuq, abadlıq, xeyirxahlıq, xoş münasibət, insanı ucaldan, kamilləşdirən mənəvi dəyərlərə ehtiram və sayqıyla yanaşmaq tarix içində olduğu kimi indi də Azərbaycan Novruzunun əsas göstəricisidir.

Min illərdir ki, xalqımız baharın, yazın, günəşin gəlişini bayram edər, əsrlərin sınağından çıxmış adət-ənənələri qoruyub saxlayardılar. XXI əsrdə yaşasaq da, milli adət və ənənələrimizi bu gün də sevə-sevə yaşatmaqla keçmişimizə hörmət, gələcəyimizə ümidlə baxırıq.

Novruz süfrəsi: 

Novruz mərasimi zamanı süfrəyə qoyulan şirniyyat və bişirilən xörəklər Azərbaycan milli mətbəxinin əsas qolunu təşkil edir. Şirniyyata, əsasən, şəkərbura, paxlava, şəkərçörəyi və s. aid edilir.     
Xalqımızın gözəl bir adəti var. Novruz bayramı axşamı aş bişirilməlidir. Novruzda aşın bu növləri bişirilərdi: döşəmə plov, çığırtma plov, səbzi qovurma plov, südlü plov. Bayram günlərində başqa növ plovlar – şüyüd plov, şirin plov, dolmalı plov da süfrəyə gətirilərdi.
Bu bayramın geniş miqyasda keçirilməsi xalqımızın ürəyindən xəbər verir.

Torpağıma tər güllərlə gəlirsən
Novruz sənin çiçəklərin mübarək,
Bəzənmisən günəş kimi gülürsən
Gözəllərin, göycəklərin mübarək.
Sən ulu bir bayramısan bu yurdun
Xoş gəlibsən,gözlər üstə bu yurdun.

Torpağa can verən ulu qüdrətin
Ömür baharımsan, Novruz bayramım.
Xeyrim,bərəkətim,eşqim, vüsətim
Milli vüqarımsan Novruz bayramım.
Noğulum, şəkərim,duzum,balımsan
Min illik tarixdən gələn izimsən
Ömür baharımsan, Novruz bayramım.

Novruz oyunları 

Standart

016 (2)

1)“ Kosa kosa”

Novruz – novruz bahara,
Güllər – güllər nübara,
Kim yığa, kim apara,
Bağçanızda gül olsun,
Gül olsun, bülbül olsun.
 
Müxtəlif yaşlı, milli geyimli, bayram əhval – ruhiyyəli adamlar Kosanı dövrəyə alıb bir ağızdan deyirlər:

A kos – kosa gəlsənə,
Gəlib salam versənə,
Çömçəni doldursana,
Məclisi güldürsənə.
 
2) “Gözbağlıca”

Bu oyuna qoşulan cavan – comrul iki dəstəyə bölünür, qürrə atırlar, qürrə hansı dəstəyə düşsə, həmin dəstə aşağı əyilir. O biri dəstənin uşaqları onların üstündən atılır, axıra çatan uşaq yerə əyilir. Bu minvalla sıra əvvəldən artır, axırdan azalır. Üstən atılan dəstə sonradan əyilir, o birilər də dikəlib əyilənlərin üstündən atılırlar. Oyun beləcə xeyli davam eləyir.

Əpoş İslam oğlu Vəliyev – İlaxır çərşənbə – Torpaq çərşənbəsi – Yer çərşənbəsi – adətləri –

Standart

Xalq arasında axır çərşənbə “İlaxır çərşənbə”, “Yer çərşənbəsi” və ya “Torpaq çərşənbəsi”də adlandırılır. Axır çərşənbə Novruz çərşənbələri arasında ən dəyərlisi, qiymətlisidir. Qədim zamanlardan axır çərşənbə xalq arasında ən əziz günlərdən hesab edilib. İlaxır çərşənbə torpağın oyanması ilə bağlıdır. Torpaq insan yaradılışının əsas maddi əsası olmaq etibarilə bu prosesdə son dərəcə əhəmiyyətli bir mövqeyə malikdir. Torpaq müqəddəsliyinin türk mifoloji görüşləri ilə bərabər, etnik-əxlaqi dəyərlər sistemində yurd, vətən, el-oba anlayışı ilə yanaşı, yaradılışın maddi əsası olmasından irəli gələrək sakral mifoloji semantikaya da malikdir. Yazda torpağın oyanmasının mifik kökləri etibarilə dirilmə, canlanma anlayışı ilə əlaqədardır. Bu çərşənbədə torpağa canlanma gəlir, o öz qarını-buzunu əridir, toxumunu cücərdir. Ağaclar yuxudan oyanaraq tumurcuqlanmağa başlayır, bağ-bostan, dirrik yerləri əkinə hazırlanır.

Torpaq çərşənbəsi mərasim, ayin, etiqad, oyun və şənliklərlə ən zənginidir, çünki həmin günün mərasimləri həm Suya, həm Oda, həm Yelə, həm də Torpağa inamı əks etdirir. Müxtəlif ayinlər, kütləvi şənliklər keçirir, əmək nəğmələri oxuyurlar. Bu çərşənbənin axşam şənlikləri daha gur olur: küsülülər barışır, evlərdə üzərlik yandırılır, tonqallar qalanır, məşəllər yandırılır, bacalardan torbalar sallanır, qurşaq atılır, qulaq falları qurulur və s.

Hər bir bölgədə bayramlardan biri daha məşhur, daha sevimli olur, xüsusi təm-təraqla qeyd olunur. Qədim tarixə malik olan, özündə çox müxtəlif adət-ənənələri qoruyub saxlayan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda da İlaxır çərşənbə xüsusi və özünəməxsus adət-ənənələrlə, şənliklərlə qeyd olunur. Bu şənliklərdə qədim adət-ənənələrə, etiqadlara ciddi əməl olunur. El-obada İlaxır çərşənbənin gəlməsinə ən azı bir ay qalmış hazırlıq işləri aparılır. Evlər, həyət-baca təmizlənir, paltar-palaz, qab-qacaq yuyulur. Hamı üçün təzə paltar tikilməyə cəhd göstərilir. Bayram günləri həyət-bacaları təmizləmək, bayrama bir neçə gün qalmış evin yorğan-döşəyini, pal-paltarını bayıra töküb təmizləmək adəti xalqımızın təmizliklə bağlı inanclarındandır. Xalqda belə bir inam var ki, İlaxır çərşənbədə il təzələndiyi kimi hər şey təzələnməli, təmiz olmalıdır. Əvvəlki üç çərşənbədə olduğu kimi, ilaxır çərşənbədə də tonqal qalanır. Lakin bu çərşənbə digərlərindən xüsusi mərasimlərlə fərqlənir. Cürbəcür şirniyyatlar bişirilir, hamı yüksək əhval-ruhiyədə olur, çal-cağır edilir. Xalqın inanclarına görə, tonqal qalanması, şirniyyatlar bişirilməsi, çalıb-çağırmaq, əhvalın yüksək olması yeni, işıqlı günün çağırışıdır. Yəni, insan bu mərasimlərlə dolayısı ilə təbiəti idarə edə biləcəyinə, yaşıllığı, günəşi, istiliyi, işığı, xoş günləri, xoşbəxtliyi çağırıb gətirə biləcəyinə, yanan tonqallarla qaranlığı, şər qüvvələri qovub uzaqlaşdıracağına inanıb. Digər tərəfdən, əvvəldən belə adət yaranıb ki, hər kəs İlaxır çərşənbə günü bütün geyimlərini təzə geyinməlidir. Çünki köhnə paltar köhnə ilin qalığı sayılır. Köhnə ilin ağrı-acısından, qəm-kədərindən qurtulmaqdan ötrü isə mütləq təzələnmək, köhnələrdən qurtulmaq lazımdır.

İlaxır çərşənbə günü xüsusi bayram süfrəsi hazırlanır. Bayram süfrəsinə cürbəcür xörəklər; xüsusilə də bayram aşı, çərəz, boyanmış yumurta, paxlava, şəkərbura, qoğal və başqa şirniyyatlar düzülür. Hər evin girişində bayram xonçası qoyulur. Bayram xonçasına innab, kişmiş, püstə, badam, qoz, fındıq və müxtəlif meyvələrin qurusu, rəngbərəng boyanmış yumurtalar düzülür. Səməni, gül-çiçək, güzgü, su qoyulur. Evdəkilərin hər birinin adına şam yandırılır. Bayram süfrəsinə bol nemətlərin düzülməsi yeni başlanacaq ilin bərəkətli, firavan olmasının simvoludur. İnama görə, bayram axşamında hər kəs gərək öz evində olsun. Yoxsa o insan 7 il bayramı evində olmayacaq. Həm də hamı dərd-qəmi unudub şən ovqatlı olmalıdır. Deyərlər ki, bayram axşamı hansı əhval-ruhiyyədə olsan, ilboyu eləcə keçər. Ona görə də həmin gün hamı çalışar ki, desin-gülsün, şən olsun.

Şərur rayonunda İlaxır çərşənbə günü qeyd edilən xüsusi bir adət var. İnsanlar öz valideynlərini, qohumlarını, ağsaqqal-ağbirçəkləri ziyarət edir, hədiyyələr, bayram xonçaları aparırlar. Həmçinin vəfat etmiş insanların məzarları ziyarət edilir, bir çox kəndlərdə həmin gün axşamüstü məzarlar üstündə şam yandırılıb, dualar oxunur. Bəzi kəndlərdə ağsaqqallar kənd mərkəzinə yığışır. Orada gənclər bayram münasibətilə ağsaqqalları təbrik edir, küsülülər barışdırılır, gənclərə xeyir-dua verilir. Qocaları və vəfat etmiş insanları ziyarət etmək mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu adət insanların keçmişi unutmadıqlarını və birliyini nümayiş etdirir.

İlaxır çərşənbə günü axşamüsü tonqal yandırılır. Tonqalın üstündən tullanıb, “ Ağırlığım, uğurluğum tökülsün bu odun ustünə”, yaxud da “ Ağırlığım, uğurluğum odda yansın” deyirlər. Tonqal yanıb qurtaranda üstünə bir az üzərlik atıb yandırılır. İnanca görə bu tonqal heç vaxt su ilə söndürülməməlidir. Tonqal özü sönəndən sonra külünü yığıb, evdən kənar bir yerə, çölə atırlar. Bu o deməkdir ki, tonqalın üstündən tullanan bütün ailə üzvlərinin bədbəxtçiliyi atılan küllə birlikdə ailədən uzaqlaşdırılır.

Şərur rayonunda İlaxır çərşənbə günü qeyd edilən adətlərdən biri də hər evdə yaşayanların sayına görə məsciddə və həyətdə şam yandırılmasıdır. Bayram günü əvvəlcədən hazırlanmış və ya alınmış şamlar götürülərək, məscidə gedilir. Orada həmin şamlar evdəkilərin sayına görə yandırılır. Daha sonra evə gələrək evdəkilərin sayına görə həyətdə şam yandırılır.

İlaxır çərşənbə ən çox yayılmış adətlərdən biri də “papaq atma” və ya “şal atma”dır. Bayram günü qaranlıq düşəndə daha çox uşaqlar, cavanlar ya papaq, ya da şal götürərək qonşulara gedir, həmin papağı və ya şalı evbəev gəzib bacadan, pəncərədən içəri ataraq “bayramçalığımızı verin” deyirlər. Ev sahibləri onlara hədiyyələr, boyanmış yumurta və şirniyyatlar qoyur. Ən maraqlısı isə odur ki, papaq və şal atan uşaqlar gizlənir, ev sahibləri onların kim olduğunu görə bilmir.

Şərur rayonunda İlaxır çərşənbə axşamı qulaq falına çıxmaq adəti də vardır. Qaranlıq düşəndə niyyət tutub qonşuların danışıqlarına qulaq asmağa gedərlər. Qapıya yaxınlaşarkən ilk eşidilən sözü tutulmuş niyyətə uyğun yozaraq, bəxt haqqında müəyyən fikirlər söyləyərlər. Bu səbəbdəndir ki, həmin günün axşamı yalnız yaxşı sözlər danışılması adət hesab olunur. Odur ki, bayram axşamında hamı çalışar ki, evlərdə könül açan, ümid verən söhbətlər danışılsın. Qapıdan qulaq asanlar naümid geri qayıtmasın. İlaxır çərşənbədə şər qüvvələri kənarlaşdırmaq üçün insanlar şən əhval ruhiyyədə olurlar, yeni gələn ilin də belə ovqatda keçəcəyinə inanırlar.

İlin axır çərşənbə axşamının subay qızlar üçün ən həyəcanlı hissəsi çərşənbə fallarıdır. Subay qızlar “bəxtə baxmaq” üçün gec yatırlar. Adətən bu mərasimi yerinə yetirmək üçün sudan istifadə olunur və çox bölgələrdə buna “su falı “ da deyilir. Bunun üçün gecə cavan qızlar bir evə yığışırlar. Bu mərasimi icra etmək üçün axar sudan; bulaqdan, yaxud çaydan “lal su” gətirilir. Su şər qarışandan sonra gətirilir və bu suyu gətirən şəxs bir neçə adam tərəfindən müşayiət oluna bilər. Buna ona görə “lal su” deyirlər ki, bu suyu gətirməyə gedən şəxs su gətirəcəyi qabı əlinə götürəndən ta suyu gətirib evdə su falına baxılacaq qaba tökənəcən danışmamalıdır. Yoxsa həmin su fal üçün yaramaz. “Lal su” bir qaba tökülür. Qızıl üzüyü saçdan keçirib, içi su ilə dolu qaba salırlar. Niyyət tutub üzüyü suyun üstündən keçirirlər. Üzük fırlanmağa başlayır və qabın divarlarına dəyir. Üzük neçə dəfə qaba dəyirsə, sayırlar. Say neçə olursa, niyyət tutan qız o yaşda da gəlin gedəcək deyirlər. İkinci adət isə belədir. “Lal su”yu qaba tökəndən sonra iki iynənin ulduzlu tərəfinə bir azca pambıq dolayır, kimin falına baxılırsa , birini həmin qız, digərini o qızın istəklisi olan oğlan deyə niyyət edib, fikirdə tuturlar və iynələrin hərəsini bir tərəfdən üsulluca suya qoyurlar. Sonra həmin iynələrin hərəkəti ilə müəyyən mülahizələr söyləyirlər. Qovuşacaq adamlarda iynələr müxtəlif tərəflərə hərəkət etsələr də, axırda bir-birinə yaxınlaşıb bitişirlər. Əksinə olanda isə iynələr o tərəf-bu tərəfə hərəkət edir və bir-birinə qovuşmurlar. Əgər iynələr bir-birinə yaxınlaşırsa niyyət yerinə yetir, adları çəkilən oğlanla qızın gələcəkdə qovuşacağına inanılır. İynə suyun dibinə çökürsə, deyirlər ki, su “lal su” deyilmiş, suyu gətirən adam suyun üstündə danışıb. İlaxır çərşənbə gecəsi icra edilən bəxt fallarından digəri isə belədir. Bayram gecəsi yatanda əvvəlcədən hazırlanmış duzlu kökə və ya çoxlu duza batırılmış hər hansı bir təamı yeyib yatırlar. Su içmək olmaz. İnama görə niyyəti tutan şəxsə gecə yuxuda içməyə kim su versə, həmin su verən adam yuxu görənin qismətidir. “Ayaqqabı falı” adlanan daha bir ayin isə belədir. İl ərzində evdəki nişanlı və ya gəlin gedəcək qızların xeyir işinin olacağını təyin etmək üçün, qızlar evin içində giriş qapısına arxasını çevirərək, ayaqqabısından birini çıxardaraq başının üzərindən fırladaraq atır. Ayaqqabının düşdüyü vəziyyətə görə bu il xeyir işin olacağı və ya olmayacağı müəyyən edilir. Ayaqqabı evdən çıxan istiqamətdə düşərsə, “bu il niyyət tutan qızın xeyir işi olacaq”, deyərlər. Bu ayinlərlə İnsanlar yeni ilə necə qədəm qoyacaqlarını, həyatlarının necə keçəcəyini sınaqdan keçirirlər.

İlaxır çərşənbənin səhəri günü də xüsusi inanclar yerinə yetirilir. Bayram sabahı dan ağaranda yuxudan qalxıb hamı axar su kənarına gedir, gün çıxmamış su üstündən atlanarlar. Su kənarında tonqal yandırıb, bir-birinin üzərinə su ataraq təbrik edirlər. Gənclər “sulaşma” adətini unutmurlar. Onlar özləri ilə götürdükləri qabları su ilə doldurub təzə gələnlərin üzərinə ataraq “bayramınız mübarək” deyirlər. İslananlar bundan qəti incimir, suyun onları paklaşdırdıqlarını bilir, cavabında “aydınlığa cıxasınız” deyirlər. Sonra hər kəs suyun üstündən atlayaraq “ağırlığım, uğurluğum tökülsün bu suyun üstünə” deyirlər. Niyyət edib suyun içərisindən daş götürürlər. Bu niyyət adətən götürüləcək daşın tək və ya cüt olması ilə müxtəlif cür yozulur. Sonra sudan bir ovuc daş və bir qab su götürərək evə qayıdırlar. Gətirilən daş azuqə qablarına və evin künclərinə atılır. Bir sonrakı bayrama qədər orada qalır. Suyu isə həyət bacaya, evin astanasına və künclərinə çiləyib “ilboyu aydınlıq olsun” deyirlər. Əgər evdəkilərdən kimsə su kənarına getməyibsə həmin sudan onun üzünə çiləyərək yuxudan oyadırlar. Daha sonra həyətdə yenidən tonqal yandırılır.

İlaxır çərşənbənin rəmzlərindən biri səmənidir. Bayram ərəfəsində elə bir ev tapmaq olmaz ki, orada səməni cücərdilməsin. Səməni ilə bağlı daha bir adət səməni bişirməkdir. Ancaq asan olmadığı üçün hər adam onu bişirə bilməz. Ona görə də səmənini xüsusi səriştəsi olan qadınlar bişirir. Bunun üçün buğda böyük tabaqlara tökülüb isladılır. Buğda cücərir, rişələri bir-birinə yapışır. Sonra onu parça-parça doğrayıb əzərlər. Onun ağ rəngli rişəsini sıxıb qablara yığırlar. Sonra ona bir qədər su qatır, ocaq qurub mis qazanlarda bir neçə gün qaynadırlar. Bişənə yaxın rəngi yavaş-yavaş qızarır. Onun içinə qabıqlı qoz, fındıq tökürlər. İnanca görə hamı oturub gözlərdi ki, filankəsin səmənisi qəbul olacaq, ya olmayacaq. Əgər səməni şirin çıxsa, demək qəbul olunub, şirin olmasa, demək qəbul olunmayıb.
Bayram günü və sabahı nişanlı qızlar və yeni ailə quranlara pay aparmaq adəti də diqqəti cəlb edir. Həmin gün xonçalar bəzənir, qoz, fındıq, püstə, kişmiş, şabalıd, cürbəcür meyvələr, hədiyyələr, rəngbərəng boyanmış yumurtalar tabaqlara yığılıb nişanlı qızlara aparılır. Xonçanın ortasına qırmızı lent bağlanmış səməni də qoyulur. Bu da həmin evə xeyir-bərəkət, ruzi gətirsin deyə mənalandırılır.
Milli adət-ənənələrimizi, mənəvi dəyərlərimizi qoruyub saxlamaq baxımından qədim Naxçıvan diyarı, eləcə də Şərur rayonu həmişə seçilmiş, fərqlənmişdir. İnanırıq ki, soydaşlarımız milli kökə və adət-ənənələrə qırılmaz tellərlə bağlı olduğu üçün bundan sonra da qədim, həmişəyaşar el bayramımızı daha böyük sevinclə qeyd edəcək, onu qoruyub gələcək nəsillərə ən dəyərli milli bayram kimi çatdıracaqlar.

Əpoş İslam oğlu Vəliyev,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
AMEA Folklor İnstitutunun əməkdaşı

Qaymaqlı xalçası

Standart

Qaymaqlı xalçası

Qaymaqlı xalçası – Qazax xalçaçılıq məktəbinin Qazax qrupuna daxil olan xovlu xalça növü.

Qaymaqlı xalçası öz adını Gəncə-Qazax düzənliyində, Qazax rayonunun ərazisindəki İncəsu çayının (Kürün qolu) sahilində, Qazax şəhərindən 32 km şimal-qərbdə yerləşən Qaymaqlı kəndinin adından götürülmüşdür. “Qaymaqlı xalçaları”nı xalçaçılarımızın bir çoxu “Ləmbəli xalçası” və ya “Borçalı xalçası” hesab edirlər.

Azərbaycan mədəniyyəti – Milli geyimlər

Standart

Azərbaycan_milli_geyimləri_model

Azərbaycanın qədim tarixinin bir hissəsini milli geyimlər təşkil edir. Bu geyimlərdə xalqımızın maddi mədəniyyəti, xalq yaradıcılığının bədii xüsusiyyətləri, bədii bəzək əşyaları, toxuculuq və s. əks olunur. Təəssüflər olsun ki, bu gün milli geyimlərimiz unudulmaq təhlükəsi qarşısındadır. Təkcə milli geyim kimi deyil, həm də abır-həya simvolu kimi tanınan libaslarımızı unudulmaq təhlükəsindən qorumalıyıq.
XVII əsrdə yaxın Şərqin ən böyük ipəkçilik ölkəsi kimi tanınan Şirvan bölgəsi Azərbaycanda ən iri ipəkçilik rayonu olmuşdur. Şamaxı, Basqal (İsmayıllı), Gəncə, Şəki rayonlarında, Şuşa şəhərində də ipək istehsalı geniş inkişaf etmişdir. Bu rayonlarda ipək parçadan bəzəkli, naxışlı, zərif qadın baş örpəkləri istehsal olunurdu. O vaxtlar tikilən milli geyimlərimizin forması paltar sahibinin ailə vəziyyətini və yaşını əks etdirərmiş. Subay qızların geyimlərı, ailəli qadınların geyimlərindən fərqlənərmiş. Tirmə, məxmər və bir neçə növ ipək parçadan tikilmiş qadın geyimləri bəzi xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif cür adlanırmış:

Güləcə — astarlı olmaqla yanaşı, tirmədən, məxmərdən tikilirdi.

Baharı — ən çox məxmərdən tikilirdi.

Kürdü — tirmə, məxmər parçadan tikilərək, xəz dəri və sıx naxışlarla bəzədilirdi.

Eşmək — tirmə və məxmərdən tikilirdi. Bu geyimin yaxası, ətəyi və qolları xəz dəri ilə, qızılı şəbəkə torla bəzədilirdi.

Kişi geyimləri üst köynək, arxalıq, qaba və çuxadan (çiyinüstü) ibarət olmuş, arxalıq ipək, atlas, kişmir, mahud, sətin parçalardan, qaba isə çiyinüstü üst geyim olmaqla tirmədən tikilirdi.

Milli geyim dəsti deyəndə, baş geyimləri və ayaqqabılar, zərgərlik məmulatları da nəzərdə tutulur. Cəlbedici, gözəl, rəngarəng olan qadın baş geyimlərinə kəlağayılar, çalmalar, ləçək, örpək, çadra və s. daxil idi. Bu geyimlərin geniş yayılan növlərindən biri də ipək kəlağayıdır. Yaşlı qadınlar açıq sarı-qəhvəyi, açıq mavi rəngli kəlağayı örtər, özü də bu kəlağayıları müxtəlif cür bağlayardılar. Əslində qadın papağı adlanan təsəyin naxışlarının növünə görə müxtəlif adları mövcuddur: mirvari papaq, qızıl papaq, ay-ulduz. Təsək saçların düzümünü qorusa da, əsasən üstdən bağlanan ipək yaylıq sürüşməsin deyə qoyulurdu. Həm təsək, həm də yaylıqların üzərinə mirvari, möhürlənmiş fiqurşəkilli qızıl mişanlar düzür və ya qızılı tikməli naxışla bəzəyirdilər. Yaşlı qadınlar təsəyin kənarlarını çox vaxt bafta və ya güləbətinlə bəzəyirdilər. Təsəyin üstündən ipək, yaxud pambıq yaylığın bir ucunu sallayıb, digər uclarını arxada düyünləyirdilər.

Qadın geyiminin elementlərindən biri də baş sarğısı — çutqu olmuşdur. Çutqu qara, tünd göy sətin, atlas, çitdən, hər iki tərəfi açıq, ensiz örtü şəklində tikilirdi. Çutqunu başa lent şəklində bağlayırdılar. Çutqu bağlamaq ev və çöl işləri görmək üçün daha rahat sayılırdı. Çutqu həm də gigiyenik cəhətdən də əhəmiyyətli idi. Çutqunun üzərindən, yaylıq və ya ipək, pambıq örtüklər örtürdülər. Azərbaycanda çutqu əsasən XX əsrin 40-ci illərinədək mövcud olmuşdur.

Türban — əmmamə (çalma növü). Azərbaycanda ağ türban geniş yayılmışdı. Ali ruhani təbəqəsi yaşıl əmmamə geyirdi.

XIX-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda kişi və qadın ayaqqabılarının bir neçə növü mövcud olmuşdur. Azərbaycanlılar, xüsusən kəndlilər arasında ən çox yayılmış ayaqqabı növü — çarıqlar iribuynuzlu qaramalın dərisindən, ya da daha mükəmməl üsulla emal olunmuş dəridən — aşılanmış göndən tikilirdi. Sonuncular daha bahalı idi və onları varlı kəndlilər, xam dəridən hazırlananları isə kasıblar geyinirdi. Çarıqları yun corabların və ya pambıq parçadan dolamaların (patava, dolaq) üzərindən geyirdilər.

Təkburun, şirazı, qızqaytaran, şatırı, quşburun, şirvani, kalmani, şirmai və s. çarıq növləri olmuşdur. Çarıqlar iki növ bağla bağlanırdı: hörmə yun (toxunma bağ), ya da əyirilmiş (eşmə) bağla. Hər birinin uzunluğu corabların tipindən asılı olaraq, 130-150 sm-ə çatırdı. Əgər corab dizə qədər geyilirdisə, onda uzun bağdan istifadə olunurdu.

Digər ayaqqabı növü yüngül çust (mexs) idi ki, onları çox vaxt qara tumacdan tikirdilər. Hər iki cinsin nümayəndələri üçün, xüsusən şəhərlərdə ən çox yayılmış ayaqqabı növü dabanlı (pollu başmaq, məxməri başmaq), arxa hissəsi olmayan, dik burunlu dəri başmaqlar idi. Onları şəhərlərdə çəkməçilərə sifariş verirdilər. İrandan gətirilən tumac, məxmər və ya dəridən tikilmiş başmaqları həm kişi (mərdənə başmaq), həm də qadın (zənanə başmaq) geyirdi.

Bakı və Abşeronda kişilər dabansız yüngül yay çustları geyirdilər. Dübəndi adlanan bu ayaqqabılar meşindən tikilirdi. Onlar iki iplə bağlanır və gündəlik ayaqqabı hesab olunurdu.

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlində yerli ayaqqabı Avropadan gələn növlərlə sıxışdırıldığından XIX əsrin sonunda çəkməçilərin sayı kəskin surətdə azaldı.

Milli ayaqqabının əsas elementlərindən biri (həm kişilərdə, həm qadınlarda) naxışlı yun və pambıq corablar idi. Azərbaycanda elə bir yer yox idi ki, orada corab geyinməsinlər. Corabları qadınlar toxuyurdu, bunun üçün həm qoyun, həm də dəvə yunundan istifadə edirdilər. Soyuq zonada uzunboğaz, mülayim iqlimi olan yerlərdə isə qısaboğaz corablar toxunurdu. Corablar həm adi, həm də təntənəli günlər üçün nəzərdə tutulurdu. Bəzəkli corablar satışa çıxarılırdı, onları kənd təsərrüfatı məhsullarına da dəyişirdilər. Qarabağda xalça ornamenti ilə toxunan corablar “gəbə corabı” adlanırdı. Gəlinin cehizinə daxil olan corabların gözəlliyinə xüsusi diqqət yetirirdilər. Ən yaxşı corab nümunələri nəsildən-nəslə keçirdi. Kişi corablarından fərqli olaraq, qadın corabları, adətən, parlaq, gözəl və mürəkkəb rəsmlər, dolğun rəng ahəngi ilə zəngin idi. Əksər hallarda, kişi corabları sadə naxışlı, ağ, qara və s. olurdu. Corabların regionlar üzrə müxtəlif növləri mövcud olsa da, toxunma üsulları bir-birindən seçilmirdi, yalnız naxış fərqlənirdi.